Insoniyat tarixi davomida jamiyatlarni tartibga solish, adolatni qaror toptirish va davlat boshqaruvini barqarorlashtirish uchun turli xil huquqiy hujjatlar ishlab chiqilgan. Bu jarayonda eng muhim va oliy o‘ringa ega bo‘lgan hujjat, shubhasiz, konstitutsiyadir. Ushbu tushuncha har bir zamonaviy davlatning tomirlari bo‘lib, u nafaqat boshqaruv tizimini, balki insonlarning huquq va erkinliklarini, jamiyatdagi tenglik va adolat tamoyillarini o‘zida mujassam etadi. Konstitutsiya atamasining tub ma’nosini tushunish uchun avvalo uning kelib chiqishiga, tarixiy rivojlanishiga va bugungi kundagi ahamiyatiga chuqur nazar tashlash talab etiladi. Bu hujjat shunchaki qoidalar to‘plami emas, balki xalqning irodasini, uning orzu-intilishlarini va davlat qurilishi borasidagi yuksak maqsadlarini aks ettiruvchi buyuk siyosiy-huquqiy hujjatdir.
Konstitutsiya so’zining ma’nosi
Konstitutsiya so‘zining etimologiyasi va tarixiy ildizlari
Konstitutsiya so‘zi o‘zining etimologik ildizlari bilan qadimgi lotin tiliga borib taqaladi. Bu atama lotincha «constitutio» so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, «tuzilish», «o‘rnatish», «tartibga solish» yoki «belgilash» kabi ma’nolarni anglatadi. Dastlabki davrlarda, xususan Qadimgi Rimda, bu so‘z imperator tomonidan chiqarilgan qonuniy farmonlar va qoidalarga nisbatan qo‘llanilgan. Biroq vaqt o‘tishi bilan atama o‘zining zamonaviy ma’nosiga ega bo‘lib, davlatning eng oliy yuridik kuchga ega bo‘lgan hujjatini ifodalash uchun qo‘llana boshlandi. Tarixiy nuqtai nazardan qaraganda, jamiyat taraqqiyoti davomida insonlar o‘zlarini tartibsizlikdan himoya qilish va hokimiyatni muayyan qonunlar doirasida ushlab turish zaruriyatini anglab yetishgan. Shuning uchun ham turli madaniyatlar va sivilizatsiyalar o‘zlarining maxsus qonunlar to‘plamlarini yaratishga intilganlar.
Sharq sivilizatsiyasi, xususan, buyuk davlat arbobi Amir Temur tomonidan yaratilgan «Tuzuklar» ham o‘z davri uchun konstitutsiyaviy hujjat xususiyatiga ega bo‘lib, unda davlat boshqaruvi, qo‘shinni tartibga solish va adolatni qaror toptirish masalalari aks etgan. Bu hujjatlar o‘z davrida hokimiyat vakolatlarini cheklash va jamiyatni muayyan qoidalarga bo‘ysundirish uchun xizmat qilgan. Biroq, bugungi tushunchamizdagi konstitutsiyaviy tuzum tushunchasi asrlar davomida shakllanib, demokratik qadriyatlarning qaror topishi natijasida mutlaqo yangi bosqichga ko‘tarildi. Hozirgi kunda bu hujjat davlatning nafaqat tashkiliy tuzilishini, balki uning inson huquqlariga bo‘lgan munosabatini ham belgilaydigan eng muhim kafolat hisoblanadi.
Davlat va jamiyat qurilishidagi asosiy qonunning o‘rni
Har qanday mamlakat uchun konstitutsiya bu davlatning yuridik poydevoridir. Uning jamiyat hayotidagi o‘rni shunchalik yuksakki, uni davlatning «pasporti» yoki «hujjatlar hujjati» deb ham atash mumkin. Ushbu Asosiy Qonun davlat hokimiyatining tashkil etilishi, parlament, sud tizimi va ijro etuvchi organlarning vakolatlari chegarasini aniq belgilab beradi. Davlat organlari va mansabdor shaxslarning faoliyati aynan shu hujjat doirasida amalga oshirilishi shart. Agar davlat qonunlari ushbu oliy hujjatga zid keladigan bo‘lsa, ular yuridik kuchga ega bo‘lmaydi. Bu holat jamiyatda qonuniylikni, adolatni va tartibni ta’minlashning eng asosiy mexanizmlaridan biri hisoblanadi.
Bundan tashqari, Asosiy Qonun inson va davlat o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi eng muhim hujjatdir. Unda har bir shaxsning huquq va erkinliklari, shuningdek, jamiyat oldidagi burchlari aniq ko‘rsatilgan. Demokratik jamiyatda hokimiyat xalq irodasiga tayanadi va konstitutsiya aynan shu xalq irodasini ifoda etuvchi vositadir. U jamiyatda tinchlik va barqarorlikni ta’minlash, fuqarolarning ijtimoiy va iqtisodiy himoyasini kafolatlash uchun xizmat qiladi. Kambag‘allikni qisqartirish, bandlikni ta’minlash, ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimlaridagi huquqlar ham aynan shu hujjatda mustahkamlanganda, davlat o‘zining ijtimoiy yo‘naltirilgan siyosatini amalga oshirayotganini ko‘rsatadi.
Konstitutsiya turlari va ularning xususiyatlari
Jahon huquq tizimida konstitutsiyalarning turlari ko‘p bo‘lib, ular qabul qilinish shakli va o‘zgarish kiritish qiyinligiga qarab farqlanadi. Eng keng tarqalgan turlardan biri bu «yozilgan» va «yozilmagan» konstitutsiyalardir. Yozilgan hujjatlar maxsus bir hujjat shaklida qabul qilinib, unda barcha davlat va huquqiy prinsiplar to‘plangan bo‘ladi. Yozilmagan konstitutsiyalar esa tarixiy an’analar, sud qarorlari va turli qonuniy aktlar yig‘indisidan iborat bo‘lib, ularni topish va tushunish ancha murakkabroq. Bundan tashqari, «qattiq» va «yumshoq» konstitutsiyalar mavjud. Qattiq turi – unga o‘zgartirish kiritish jarayoni juda murakkab va uzoq davom etadigan, ya’ni juda jiddiy protseduralarni talab qiladigan hujjatdir. Yumshoq konstitutsiyalarda esa parlament oddiy qonunlar qatorida o‘zgarishlar kiritishi mumkin.
Bundan tashqari, ularni «oktroir» qilingan (ya’ni yuqoridan, hukmdor tomonidan berilgan) yoki «legitim» (xalq tomonidan qabul qilingan) turlarga ajratish mumkin. Zamonaviy dunyoda eng maqbullari xalq referendumlari yoki vakillik organlari tomonidan qabul qilingan legitim hujjatlardir. Bu hujjatlar nafaqat yuridik, balki ijtimoiy-siyosiy ahamiyatga ham ega. Ular davlatning rivojlanish strategiyasini belgilab, kelajak avlodlar uchun mustahkam poydevor yaratadi. Har bir mamlakat o‘zining tarixiy tajribasi, mentaliteti va qadriyatlaridan kelib chiqib, o‘ziga xos va mos Asosiy Qonun ishlab chiqadi. Bu jarayon davlat suverenitetining eng muhim ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanadi.
Konstitutsiyaviy tuzumning ahamiyati
Konstitutsiyaviy tuzum deganda davlat va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlarning aynan huquq ustuvorligiga asoslangan tizimi tushuniladi. Bu tizimda davlat qonunlarga bo‘ysunadi va jamiyat a’zolari o‘zlarining huquqlari himoyalanganligini his qiladilar. Konstitutsiyaning to‘g‘ridan-to‘g‘ri amal qilishi esa shundan dalolat beradiki, fuqarolar o‘zlarining buzilgan huquqlari yuzasidan sudlarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ushbu hujjatga tayanib murojaat qilishlari mumkin. Bu mexanizm jamiyatda huquqiy madaniyatni oshirish va har bir shaxsning o‘z o‘rnini topishiga yordam beradi.
Jamiyat taraqqiyoti ko‘p jihatdan mazkur oliy hujjatning hayotiy kuchiga bog‘liqdir. Agar davlat o‘z siyosatini ushbu hujjat prinsiplari asosida quradigan bo‘lsa, jamiyatda adolat, tinchlik va totuvlik hukm suradi. Bu esa iqtisodiy o‘sish va ijtimoiy farovonlik uchun zarur shart-sharoitlarni yaratadi. Shu sababli, har bir fuqaro o‘zining konstitutsiya va undagi normalarni bilishi, ularga rioya qilishi va o‘z huquqlarini talab qila olishi muhimdir. Huquqiy savodxonlik, ayniqsa, yosh avlod uchun bu hujjatni o‘rganishdan boshlanadi. Davlat organlarining ochiqligi, shaffofligi va hisobdorligi ham aynan konstitutsiyaviy prinsiplarga amal qilish orqali ta’minlanadi.
0 Comments