Insoniyat tarixi va madaniyati eng avvalo tilda aks etadi. Har bir so’z asrlar davomida shakllangan ma’naviy merosning, ijtimoiy munosabatlarning va falsafiy tafakkurning mahsulidir. O’zbek tili o’zining ko’p asrlik rivojlanish yo’lida turli madaniyatlar va tillar bilan aloqada bo’lib, lug’at tarkibini nihoyatda boyitgan. Ayniqsa, arab va fors tillaridan kirib kelgan, vaqt o’tishi bilan xalqimizning jonli so’zlashuv hamda yozma nutqidan mustahkam o’rin olgan tushunchalar alohida ahamiyatga ega. Ana shunday chuqur falsafiy va ijtimoiy yukka ega bo’lgan, ammo bugungi kunda kundalik hayotda biroz kamroq qo’llaniladigan yoki ma’nosi to’liq anglab yetilmaydigan tushunchalardan biri bu malomat so’zidir. Ushbu ibora inson ruhiyati, jamiyat a’zolari o’rtasidagi munosabatlar va axloqiy mezonlar bilan bevosita bog’liqdir.

Har qanday tilning mukammalligi uning hissiyotlar va tushunchalarni naqadar aniq ifodalay olishi bilan o’lchanadi. O’zbek adabiyoti va mumtoz she’riyatida inson ichki kechinmalarini ifodalash uchun juda ko’p nozik ma’noli so’zlardan foydalanilgan. Malomat ham shunday serqirra tushunchalar sirasiga kiradi. U shunchaki oddiy bir salbiy hissiyot yoki harakatni emas, balki keng qamrovli ijtimoiy-psixologik hodisani anglatadi. Ushbu maqolada biz ushbu qiziqarli so’zning kelib chiqishi, uning lug’aviy va istilohiy ma’nolari, tarixiy va adabiy kontekstdagi o’rni hamda bugungi kunda ijtimoiy hayotimizda qanday namoyon bo’lishi haqida atroflicha mulohaza yuritamiz.

So’zlarning ildizini va ularning jamiyat hayotidagi o’rnini o’rganish bizga nafaqat til qoidalarini, balki inson tabiatini ham chuqurroq tushunishga yordam beradi. Malomat tushunchasi ham shaxsning o’z-o’zini anglashi, vijdon amri bilan yashashi va atrof-muhitning bosimiga qarshi tura olish qobiliyati bilan uzviy bog’liqdir. Shu bois, ushbu mavzuni fundamental tarzda tahlil qilish ham tilshunoslik, ham falsafa va psixologiya nuqtai nazaridan g’oyatda foydalidir.

Malomat so’zining ma’nosi

Malomat So’zining Etimologik Ildizlari va Lug’aviy Ma’nosi

Har bir so’zning tub mohiyatini anglash uchun uning kelib chiqish tarixiga, ya’ni etimologiyasiga nazar tashlash lozim. Malomat iborasi o’zbek tiliga arab tilidan o’tgan bo’lib, uning asosi «lavm» o’zagiga borib taqaladi. Arab tilidagi ushbu o’zak biror kimsani qilgan ishi uchun ayblash, unga nisbatan ta’na-tosh otish, tanbeh berish va uni o’zgalar oldida sharmanda qilish kabi ma’nolarni o’z ichiga oladi. Vaqt o’tishi bilan ushbu so’z o’zbek tilining fonetik va semantik qoidalariga moslashib, kengroq ijtimoiy-axloqiy tushunchaga aylangan.

Malomat so’zining ma’nosi mohiyatan biror bir shaxsning xatti-harakatlari, fikrlari yoki hayot tarzi uchun jamiyat, guruh yoki aniq bir shaxslar tomonidan qoralanishi, ta’na qilinishi va ayblanishini anglatadi. Bu tushuncha shunchaki oddiy tanqid doirasidan chiqib, insonning sha’niga va ruhiyatiga qaratilgan tizimli ma’naviy bosimni ham ifodalaydi. Xalq orasida ushbu so’z ko’pincha nohaq ayblash yoki biror bir kishining xatosini tinimsiz yuziga solish ma’nosida ham ishlatiladi.

Arab tili grammatikasi va semantikasida bu so’z faqat tashqi tomondan bo’ladigan ayblovni emas, balki ichki kechinmani ham ifodalashi mumkin. Masalan, insonning o’z-o’zini qoralashi, vijdonan qiynalishi ham ushbu o’zak bilan bog’liq tushunchalar orqali tushuntiriladi. Biroq o’zbek tili kontekstida malomat ko’proq tashqi muhitdan, ya’ni odamlardan keladigan ta’na va dashnomlar majmuasi sifatida tushuniladi. Bu hodisa inson hayotida chuqur iz qoldiradigan, uning ijtimoiy mavqeiga putur yetkazadigan ruhiy omildir.

Mumtoz O’zbek Adabiyotida Malomat Talqini

O’zbek mumtoz adabiyoti, ayniqsa g’azaliyot janri malomat tushunchasining mazmun-mohiyatini ochib berishda beqiyos manba hisoblanadi. Buyuk mutafakkir shoirlarimiz Alisher Navoiy, Bobur, Ogahiy va boshqa ko’plab ijodkorlar o’z asarlarida ushbu so’zdan unumli foydalanganlar. Mumtoz she’riyatda malomat ko’pincha oshiqning holatini tasvirlash uchun xizmat qilgan. Chinakam oshiq o’z sevgisi yo’lida har qanday qiyinchilikka, jumladan, el-yurtning ta’na-dashnomlariga bardosh berishi kerak bo’lgan.

Alisher Navoiy ijodida ushbu mavzu o’ziga xos tasavvufiy ma’no kasb etadi. Shoir dunyo lazzatlaridan kechgan, haqiqiy ishq yo’liga kirgan insonlarni tushunmaydigan, ularni devonalikda ayblaydigan omma haqida gapirganda aynan shu tushunchani ishlatadi. Tasavvuf falsafasida malomat toshini yeyish valiylik va komillik belgisi sifatida ham talqin qilingan. Chunki inson odamlarning maqtovidan ham, ularning qoralashidan ham birdek baland tura olgandagina nafsini jilovlay oladi va ma’naviy yuksaklikka erishadi.

Bobur mirzo ham o’zining ijtimoiy va shaxsiy kechinmalarida xalq va atrofidagilarning tushunmovchiliklaridan kelib chiqadigan ta’nalarni ruhiy azob sifatida bayon etgan. Mumtoz she’riyatda «malomat kamoni», «malomat toshi» kabi metaforalar tez-tez uchraydi. Bu o’xshatishlar so’zning naqadar o’tkir va og’riqli kuchga ega ekanligini ko’rsatadi. Tosh odamning tanasini jarohatlasa, odamlardan keladigan gap-so’zlar va ayblovlar uning qalbiga shikast yetkazadi, degan falsafa adabiyotimizning bosh g’oyalaridan biridir.

Tasavvuf Falsafasi va «Malomatiylik» Tariqati

Islom falsafasi va tasavvuf tarixida malomat tushunchasi shunchaki axloqiy kategoriya bo’lib qolmay, balki butun boshli bir ma’naviy oqimning shakllanishiga asos bo’lgan. Bu oqim tarixda «Malomatiylik» yoki «Malamatiyya» tariqati deb ataladi. Uning asoschilari va ergashuvchilari o’zlarining dindorligi, taqvosi va xayrli amallarini ko’z-ko’z qilishdan mutlaqo qochganlar. Ular riyokorlikka va xo’jakursinga ish qilishga qarshi keskin kurashganlar.

Malomatiylar o’zlarining yaxshi amallarini odamlardan yashirganlar, hatto tashqi tomondan odamlarga yoqmaydigan, ularning g’ashini keltiradigan yoki shubha uyg’otadigan amallarni qasddan qilganlar. Buning tub mohiyati shunda ediki, ular odamlarning maqtovi orqali nafsning semirishidan va kibrga berilishdan qo’rqqanlar. Odamlar ularni yomonlab, ularga ta’na toshlarini otganda, ularning nafsi sinishi va Alloh oldida xokisor bo’lishi maqsad qilingan. Bu juda murakkab va o’ziga xos ruhiy tarbiya usuli bo’lib, har kim ham bunga dosh bera olmagan.

Ushbu tariqat namoyandalari uchun odamlarning qoralashi eng oliy ma’naviy sinov va ayni paytda mukofot bo’lgan. Ular tashqi dunyodagi obro’-e’tiborni butunlay rad etib, faqat ichki poklikka va Yaratgan bilan bo’lgan aloqaga e’tibor qaratganlar. Bu tushuncha insondan nihoyatda kuchli iroda va iymon talab qilgan, zero butun bir jamiyatning nafrati va ta’nalari ostida yashab, to’g’ri yo’ldan og’maslik har qanday shaxs uchun eng og’ir imtihondir.

Ijtimoiy-Psixologik Nuqtai Nazardan Qoralash va Uning Oqibatlari

Bugungi zamonaviy psixologiya va sotsiologiya fanlari ham malomat hodisasini atroflicha o’rganadi, faqat boshqa terminologiya ostida. Hozirgi kunda bu tushuncha ijtimoiy bosim, ommaviy qoralash, bulling yoki shaxsga nisbatan qaratilgan negativ ijtimoiy sanksiyalar deb atalishi mumkin. Har qanday jamiyatda ma’lum bir normalar va qoidalar mavjud bo’lib, ulardan chetga chiqqan shaxslar muqarrar ravishda atrofidagilarning e’tiroziga va qarshiligiga duch keladilar.

Psixologik nuqtai nazardan, tinimsiz ayblashlar ostida qolish inson ruhiyati uchun o’ta ziyorli va halokatlidir. Inson ijtimoiy mavjudot bo’lgani sababli, u tabiatan atrofidagilar tomonidan qabul qilinishni, tan olinishni va sevilishni istaydi. Agar shaxs doimiy ravishda tanbehlar, nohaq ayblovlar va kamsitishlar muhitida yashasa, unda o’z-o’ziga bo’lgan ishonch yo’qoladi, depressiya, xavotir hissi va chuqur ruhiy jarohatlar yuzaga keladi.

Sotsiologik nuqtai nazardan esa, ijtimoiy qoralash jamiyatni boshqarish va undagi tartibni saqlash vositasi bo’lib xizmat qilishi mumkin. Biroq bu qurol ko’pincha nohaq yoki haddan tashqari shafqatsiz tarzda qo’llanilganda, u ijodiy fikrlaydigan, yangilikka intiladigan shaxslarning faolligini so’ndiradi. Tarixda ko’plab buyuk olimlar, kashfiyotchilar va mutafakkirlar o’z davrining tushunmovchiliklari sababli aynan mana shunday ommaviy qarshiliklar va tazyiqlarga uchraganlar.

Kundalik Hayotimizdagi Salbiy Gap-So’zlar va Ularning Ko’rinishlari

Zamonaviy dunyoda ijtimoiy munosabatlar shakli o’zgargan bo’lsa-da, inson tabiatidagi ma’naviy zaifliklar saqlanib qolgan. Bugun ham odamlar o’zgalarni muhokama qilishga, ularning kamchiliklarini bo’rttirib ko’rsatishga va xatolarini yuziga solishga moyildirlar. G’iybat, bo’xton va asossiz tanqidlar bugungi jamiyatimizda ham jiddiy muammolardan biri bo’lib qolmoqda. Ayniqsa, internet va ijtimoiy tarmoqlarning rivojlanishi bu jarayonni yanada tezlashtirdi va kengaytirdi.

Ijtimoiy tarmoqlarda biror bir kishi yoki hodisa ustidan bildirilayotgan nafratli sharhlar, asossiz ayblovlar va ommaviy haqoratlar zamonaviy dunyodagi ma’naviy tazyiqning yaqqol namunasidir. Odamlar ko’pincha virtual dunyodagi anonimlikdan foydalanib, hayotda hech qachon yuzma-yuz ayta olmaydigan gaplarini boshqalarning shaxsiyatiga yo’naltiradilar. Bu esa o’z navbatida jabrlanuvchining ijtimoiy hayotiga va ruhiy salomatligiga jiddiy putur yetkazadi.

Oilaviy munosabatlarda ham ushbu salbiy holat tez-tez ko’zga tashlanadi. Er-xotin o’rtasidagi o’tmishdagi xatolarni tinimsiz eslatish, ota-onalarning farzandlarini boshqalar bilan solishtirib, ularga tanbeh berishi yoki qaynona-kelin munosabatlaridagi doimiy noroziliklar ham ma’naviy ezishning ko’rinishlaridir. Bunday muhit mavjud bo’lgan oilalarda o’zaro ishonch, mehr-oqibat va samimiylik yo’qoladi, o’rnini esa sovuqchilik va uzoqlashish egallaydi.

Qur’oni Karim va Hadislarda Lavm hamda Unga Doir Hukmlar

Islom dini inson sha’nini, uning qadr-qimmatini eng oliy qadriyat darajasiga ko’targan. Muqaddas manbalarda odamlarni asossiz ayblash, ularni sharmanda qilish va ortidan g’iybat qilish qat’iyan qoralangan. Qur’oni Karimda «lavm» o’zagidan shakllangan so’zlar turli kontekstlarda keladi. Ulardan biri ijobiy ma’noda bo’lib, insonning o’z xatolarini anglab, o’zini o’zi tergashi, ya’ni «nafsi lavvoma» (malomat qiluvchi nafs) haqida boradi. Bu insonning axloqiy o’sishiga xizmat qiladigan ichki kuchdir.

Biroq boshqalarga nisbatan qilinadigan nohaq dashnomlar va ta’nalar dinda qat’iy taqiqlangan. Hadisi shariflarda aytilishicha, bir musulmon boshqa bir musulmonning sha’niga putur yetkazishi, uni qilgan gunohi yoki xatosi uchun ommaviy ravishda ayblashi katta gunohlardan sanaladi. Payg’ambarimiz Muhammad (s.a.v.) o’z asxoblarini har doim kechirimli bo’lishga, birovlarning ayblarini yashirishga va odamlar orasini isloh qilishga chaqirganlar.

Dinimiz ta’limotiga ko’ra, agar biror kishi o’z birodarini u tavba qilgan xatosi uchun malomat qilsa, o’sha ishni o’zi ham qilmaguncha bu dunyodan o’tmaydi, degan ogohlantirishlar mavjud. Bu falsafa insonlarni boshqalarning ustidan hukm chiqarishda nihoyatda ehtiyotkor bo’lishga undaydi. Har bir shaxs birinchi navbatda o’z nuqsonlari bilan shug’ullanishi, o’zgalarni qoralashdan ko’ra ularga yordam qo’lini cho’zishi lozimligi Islom axloqining asosini tashkil etadi.

Shaxsiy Rivojlanishda Ichki Tanqid va Tashqi Bosim Muvozanati

Inson hayoti davomida ikki xil kuch ta’sirida shakllanadi: ichki intizom va tashqi ijtimoiy nazorat. Ichki tanqid, ya’ni insonning o’z qilmishlariga xolis baho bera olishi shaxsiy yuksalish uchun g’oyat muhim omildir. O’z xatolarini ko’ra bilish, ulardan to’g’ri xulosa chiqarish va o’zini yaxshi tomonga o’zgartirishga intilish insonni komillikka yetaklaydi. Bu jarayonda insonga uning vijdoni yo’l ko’rsatadi.

Biroq, bu ichki jarayon haddan tashqari kuchayib ketganda yoki tashqi salbiy gap-so’zlar bilan birlashganda, inson o’z-o’zini yo’q qila boshlaydi. Ba’zi odamlar atrofidagilarning har qanday tanqidini o’ta chuqur qabul qilib, o’zlarini doimiy ravishda aybdor his qiladilar. Bu esa shaxsning ijodiy va ijtimoiy salohiyatini butunlay bo’g’ib qo’yishi mumkin. Shuning uchun tashqi dunyodan keladigan negativ tendensiyalar va ichki xolis tanqid o’rtasida sog’lom muvozanat o’rnatish shart.

Tashqi bosimga qarshi turish uchun shaxs o’z qadriyatlarini aniq belgilab olishi kerak. Agar inson o’zining to’g’ri yo’lda ekanligiga, qilayotgan ishi ezgulikka xizmat qilayotganiga ishonsa, atrofidagilarning asossiz gap-so’zlari uning irodasini burolmaydi. Tarixiy tajribalar shuni ko’rsatadiki, mustahkam e’tiqod va ichki xotirjamlik har qanday ijtimoiy tazyiqlar va qoralashlarni yengib o’tishning eng samarali chorasidir.

Nutq Madaniyati va So’z Tanlash Mas’uliyati

Biz har kuni minglab so’zlarni ishlatamiz, ammo ularning tinglovchi ruhiyatiga qanday ta’sir qilishi haqida doim ham o’ylab ko’ravermaymiz. So’z shunday qudratli kuchki, u insonni ko’klarga ko’tarishi yoki bir lahzada yer bilan bitta qilishi mumkin. Nutq madaniyati nafaqat chiroyli va savodli gapirishni, balki atrofidagilarning his-tuyg’ularini hurmat qilishni, ularga ozor bermaslikni ham taqozo etadi.

Boshqalarga tanbeh berganda yoki ularning xatolarini ko’rsatganda xolislik va yumshoqlik prinsiplariga amal qilish lozim. Tanqid shaxsiyatga emas, balki aniq bir xatti-harakatga qaratilishi va eng muhimi, uni to’g’rilashga yordam berish maqsadida aytilishi kerak. Agar tanqid shunchaki kamsitish, haqorat qilish va o’zining ustunligini ko’rsatish maqsadida qilinsa, u o’z qiymatini yo’qotadi va oddiy ma’naviy hujumga aylanadi.

Jamiyatimizda nutq madaniyatini yuksaltirish, odamlar o’rtasida o’zaro hurmat muhitini shakllantirish uchun so’z tanlash mas’uliyatini chuqur his qilishimiz kerak. Har bir aytilgan asossiz gap, birovning sha’niga otilgan nohaq tosh jamiyatdagi umumiy ma’naviy muhitni zaharlaydi. Shuning uchun tilimizni salbiy tushunchalardan, asossiz ayblovlardan asrashimiz va ko’proq birlashtiruvchi, ruhlantiruvchi so’zlarni qo’llashimiz darkor.

MÜƏLLİF Jasur Jasur