Misqol so‘zi bugungi kunda kundalik nutqimizda asosan ko‘chma ma’noda, ya’ni juda oz, zarracha yoki kam miqdordagi narsalarni ifodalash uchun qo‘llanilsa-da, uning tub ildizi va tarixiy vazifasi ancha salmoqli hisoblanadi. Tarix sahifalariga nazar tashlasak, bu atama shunchaki mavhum bir tushuncha emas, balki asrlar davomida Sharq dunyosida, xususan, Markaziy Osiyo, Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika hududlarida savdo-sotiq, iqtisodiyot hamda tibbiyot sohalarini tartibga solib turgan aniq og‘irlik o‘lchov birligi bo‘lganini ko‘ramiz. Ushbu maqolada misqol so‘zining ma’nosi, uning kelib chiqish tarixi, turli davrlardagi vazni va madaniyatimizdagi o‘rni haqida batafsil ma’lumot beriladi.
Misqol so’zining ma’nosi
Misqol So‘zining Kelib Chiqishi va Lug‘aviy Ma’nosi
Arab tilidan olingan va o‘zbek tilining boy lug‘at xazinasidan mustahkam o‘rin egallagan misqol so‘zi lug‘aviy jihatdan og‘irlik, vazn yoki o‘lchov degan ma’nolarni anglatadi. Arab alifbosidagi uchta tub harfdan hosil bo‘lgan ushbu istiloh muayyan bir buyumning qanchalik og‘ir ekanligini ko‘rsatish uchun ishlatilgan. Islomgacha bo‘lgan davrda ham Arabiston yarim orolida bu ibora qimmatbaho metallar va dori-darmonlarni o‘lchashda keng qo‘llanilgan bo‘lib, keyinchalik islom madaniyati va savdo aloqalarining kengayishi natijasida butun musulmon olamiga, jumladan, turkiy xalqlar yashaydigan hududlarga ham kirib kelgan va ommalashgan.
Tarixiy manbalarda va mumtoz adabiyotimizda ushbu birlik nafaqat moddiy narsalarning vaznini, balki ma’naviy tushunchalarning ham darajasini ko‘rsatish uchun xizmat qilgan. Masalan, insonning fe’l-atvori, qilgan yaxshiliklari yoki gunohlari haqida gap ketganda, ularning nihoyatda kichik qismini ham ta’kidlash maqsadida ushbu atamaga murojaat qilingan. Muqaddas manbalarda, jumladan, Qur’oni Karimning bir necha suralarida ham yaxshilik va yomonlikning eng kichik zarrasi misqol kalimasi orqali ifodalanganligi, uning tilimizdagi va tafakkurimizdagi o‘rnini yanada chuqurlashtirgan.
Tarixiy Metrologiya va Misqolning Aniq Vazni
Metrologiya, ya’ni o‘lchovlar haqidagi fan nuqtai nazaridan yondashganda, ushbu qadimiy og‘irlik birligining aniq miqdorini belgilash birmuncha murakkab vazifadir. Sababi, tarixning turli davrlarida va turli geografik hududlarda uning mutlaq og‘irligi o‘zgarib turgan. Islom tarixining ilk davrlarida, aniqrog‘i, xalifa Abdulmalik ibn Marvon davrida amalga oshirilgan pul islohotiga qadar, ushbu birlikning vazni turli xil bo‘lgan. Biroq, pul va o‘lchov tizimlarini standartlashtirish maqsadida o‘tkazilgan islohotlardan so‘ng, bitta klassik misqolning vazni qat’iy ravishda taxminan to‘rt butun yuzdan yigirma besh grammga teng deb qabul qilingan.
Markaziy Osiyo hududida, xususan, Buxoro xonligi, Xiva xonligi va Qo‘qon xonligi davrida ham ushbu og‘irlik o‘lchovi asosiy mezonlardan biri bo‘lib xizmat qilgan. Biroq iqtisodiy ehtiyojlar va mahalliy sharoitlardan kelib chiqib, uning gramm hisobidagi qiymati biroz farq qilgan. Masalan, ba’zi manbalarda Buxoro misqoli to‘rt butun yuzdan oltmish to‘rt grammga teng bo‘lgani qayd etilsa, boshqa hududlarda u to‘rt butun yuzdan qirq sakkiz yoki to‘rt butun o‘ndan olti gramm atrofida hisoblangan. Bunday kichik farqlarga qaramay, u doimo qimmatbaho buyumlar o‘lchovi bo‘lib qolavergan.
Savdo-Sotiq va Pul Tizimidagi O‘rni
Qadimiy ipak yo‘li chorrahasida joylashgan yurtimizda savdogarlar va sarroflar uchun aniq hisob-kitob hayot-mamot masalasi bo‘lgan. Oltin, kumush va boshqa nodir metallardan yasalgan tangalarning og‘irligi aynan shu o‘lchov asosida belgilangan. Islom dunyosining asosiy oltin pul birligi bo‘lmish dinor dastlab bir misqol oltinga teng bo‘lgan. Bu degani, bozorlarda katta hajmdagi oldi-sotdi ishlari amalga oshirilganda, tangalar shunchaki donalab sanalmagan, balki ularning umumiy og‘irligi maxsus tarozilarda tortib ko‘rilgan.
Kumush tangalar, ya’ni dirhamlar ham ushbu birlikka nisbatan muayyan bir proporsiyada ishlab chiqarilgan. Odatda, o‘nta dirham etti misqol og‘irligiga to‘g‘ri kelishi kerak edi. Bunday aniq tizim firgarlikning oldini olish va xalqaro savdoda ishonchni mustahkamlash uchun xizmat qilgan. Bozorlardagi muhtasiblar, ya’ni tartib-intizom va o‘lchovlarni nazorat qiluvchi amaldorlar, har bir dokondorning tarozisi va toshlarini tekshirganda, mana shu qadimiy andozalarga rioya qilinayotganiga alohida e’tibor qaratishgan.
Tibbiyot va Kimyo Sohalaridagi Amaliyoti
Ushbu nozik vazn o‘lchovi nafaqat iqtisodiyotda, balki qadimgi ilm-fan sohalarida ham beqiyos ahamiyatga ega edi. Abu Ali ibn Sino kabi buyuk qomusiy olimlarimiz o‘zlarining tibbiy asarlarida, dori-darmonlar tayyorlash retseptlarida moddalarning miqdorini juda aniq ko‘rsatishlari lozim bo‘lgan. Shifobaxsh giyohlar, zaharli moddalar yoki nodir ma’danlarning me’yoridan ozgina oshib ketishi bemorning o‘limiga sabab bo‘lishi mumkinligi sababli, dorishunoslikda misqoldan va uning mayda bo‘laklaridan keng foydalanilgan.
Kimyo va alkimyo bilan shug‘ullangan mutaxassislar ham turli tajribalar o‘tkazish jarayonida moddalarni mana shu o‘lchov bo‘yicha taqsimlashgan. Bir misqol o‘z navbatida yanada kichikroq qismlarga, ya’ni danga, qirotga va xardal urug‘i og‘irligiga teng bo‘lgan bo‘laklarga bo‘lingan. Bu esa olimlarga laboratoriya sharoitida mikroskopik darajadagi aniqlik bilan ishlash imkonini bergan va Sharq uyg‘onish davri ilm-fanining rivojlanishiga zamin yaratgan.
O‘zbek Mumtoz Adabiyotida Misqol Tushunchasi
O‘zbek mumtoz she’riyatida, xususan, Alisher Navoiy, Bobur, Ogahiy kabi ulug‘ so‘z san’atkorlarining asarlarida ushbu so‘z ko‘plab o‘rinlarda badiiy tasvir vositasi sifatida uchraydi. Shoirlar lirik qahramonning his-tuyg‘ularini, sevgilisining latofatini yoki dunyoning bevafoligini tasvirlashda bu iborani ko‘chma ma’noda qo‘llashgan. Masalan, oshiqning sabr-toqati tugaganini yoki unga berilgan ozgina e’tibor ham tog‘dek qadrli ekanini ko‘rsatish uchun «misqolcha iltifot» yoki «misqolcha sabr» kabi birikmalar ishlatilgan.
Navoiy bobomiz o‘z asarlarida adolat va insof tushunchalarini bayon etayotganda, tarozining pallalari adolat bilan teng turishi kerakligini, zarracha bo‘lsa ham haqqa xiyonat qilmaslik lozimligini aynan mana shu o‘lchov so‘zi orqali o‘quvchiga yetkazgan. She’riyatdagi bunday qo‘llanish, so‘zning xalq orasida shunchaki quruq matematik yoki iqtisodiy atama bo‘lib qolmay, chuqur falsafiy va estetik ma’no kasb etishiga xizmat qilgan.
Tilimizdagi Frazeologizmlar va Maqollar
Vaqt o‘tishi bilan hayotimizga xalqaro metrik tizim, ya’ni gramm va kilogramm o‘lchovlari kirib kelgan bo‘lsa-da, misqol so‘zi xalq tilidan butunlay chiqib ketmadi. Aksincha, u o‘zbek tilining iboralari va maqollari tarkibiga singib ketib, doimiy yashash huquqini qo‘lga kiritdi. Bugun biz tez-tez ishlatadigan «misqollab yig‘iladi, batmonlab ketadi» degan maqol buning yorqin isbotidir. Bu maqolda insonning boyligi, obro‘-e’tibor yoki tajribasi juda uzoq vaqt davomida, zarrachalab to‘planishi, ammo bitta xato tufayli juda tez va katta miqdorda yo‘qolib ketishi mumkinligi ajoyib tarzda ifodalangan.
Yana bir keng tarqalgan «misqollab termoq» iborasi esa biror ishga nihoyatda katta mehnat, qunt va sabr-toqat sarflanganini bildiradi. Ota-onalar farzand tarbiyasi haqida gapirganda, uni yoshligidan boshlab, har bir odob va bilimni misqollab uning ongiga singdirganliklarini ta’kidlashadi. Bu kabi til birliklari nutqimizning ta’sirchanligini oshiradi va ajdodlarimizning o‘tmishdagi turmush tarzi haqida bizga doimo eslatib turadi.
Zamonaviy Dunyoda Qadimiy O‘lchovlar monitoringi
Bugungi kunda dunyoning deyarli barcha mamlakatlarida yagona xalqaro birliklar tizimi joriy etilgan bo‘lsa-da, ba’zi an’anaviy sohalarda qadimiy o‘lchovlar hamon saqlanib qolmoqda. Xususan, Yaqin Sharq mamlakatlaridagi zargarlik bozorlarida, oltin va kumush quymalari hamda qimmatbaho atirlar (masalan, ud moyi) hanuzgacha an’anaviy og‘irlik birliklari yordamida baholanishi mumkin. Albatta, hozirgi elektron tarozilar gramm tizimida ishlaydi, biroq narx-navo shakllanishida tarixiy mezonlar hisobga olinadi.
Madaniy merosni saqlash nuqtai nazaridan yondashganda, ushbu tushunchalarni o‘rganish tarixchi olimlar, numizmatlar va tilshunoslar uchun juda muhimdir. Chunki qadimiy qo‘lyozmalarni, vaqf hujjatlarini yoki tarixiy shartnomalarni to‘g‘ri talqin qilish uchun o‘sha davrdagi iqtisodiy o‘lchovlarni mukammal bilish talab etiladi. Shuning uchun ham misqol tushunchasi o‘tmish va bugunni bog‘lab turuvchi o‘ziga xos madaniy ko‘prik vazifasini o‘tashda davom etmoqda.
0 Comments