Mubolagʻa atamasi oʻzbek adabiyoti va nutq madaniyatida alohida oʻringa ega boʻlgan, voqelikni boʻrttirib tasvirlashga asoslangan muhim badiiy sanʼat vositasidir. Ushbu tushuncha tilshunoslik va adabiyotshunoslikda narsalar, hodisalar yoki insoniy fazilatlarni haqiqiy holatidan koʻra kattaroq, kuchliroq yoki taʼsirchanroq qilib koʻrsatish jarayonini ifodalaydi. Arab tilidan kirib kelgan «mubolagʻa» soʻzi lugʻaviy jihatdan kuchaytirish va oshirib yuborish maʼnolarini anglatadi. Badiiy ijodkorlar oʻz asarlarida oʻquvchining eʼtiborini tortish, tasvirlanayotgan obʼektga nisbatan hissiy munosabatni kuchaytirish yoki voqealar rivojiga dramatik ruh bagʻishlash uchun aynan mana shu uslubdan mohirona foydalanadilar.

Mubolag’a so’zining ma’nosi

Mubolagʻaning mohiyati va adabiy vazifasi

Adabiy tahlil nuqtayi nazaridan mubolagʻa faqatgina biror narsani oshirib aytish emas, balki muayyan bir gʻoyani oʻquvchi ongiga chuqur singdirish uchun xizmat qiluvchi estetik vositadir. U giperbola sifatida ham maʼlum boʻlib, tasvirlanayotgan obyektning mohiyatini ochib berishda oʻxshatish, sifatlash va istiora kabi boshqa tasviriy vositalar bilan uygʻunlashib ketadi. Mumtoz sheʼriyatimizda, xususan, Alisher Navoiy va Bobur kabi buyuk mutafakkirlarimiz ijodida ushbu sanʼat juda keng qoʻllangan. Shoirlar koʻpincha sevgilining goʻzalligini, dardning ogʻirligini yoki tabiat hodisalarining dahshatini ifodalashda haqiqat chegaralaridan chiqib, badiiy toʻqima olamiga kiradilar. Bu jarayon matnga oʻzgacha bir sehr, joziba va ruhiy kuch bagʻishlaydi.

Mubolagʻa yordamida yaratilgan obrazlar koʻpincha hayotiylikdan chekinish, gʻayritabiiylik va favqulodda vaziyatlarni aks ettirishi bilan ajralib turadi. Bu shunchaki yolgʻon yoki lof emas, balki badiiy haqiqatdir. Agar biror adib qahramonning dardini «daryolarga teng» yoki «togʻlardan ogʻir» deb tasvirlasa, bu oʻsha insonning ichki kechinmalarini oʻquvchi qalbiga yetkazishning eng qisqa va taʼsirli yoʻlidir. Shu boisdan ham, bu sanʼat badiiy adabiyotda, xususan, dostondagi epik tasvirlarda, ertak va afsonalarda yetakchi oʻrinni egallaydi.

Tasviriy sanʼatda mubolagʻaning oʻrni

Mubolagʻa nutqiy jarayonda nafaqat badiiy adabiyotda, balki kundalik muloqotda ham keng qoʻllaniladi. Insonlar oʻz hissiyotlarini ifodalashda, hayratini oshirishda yoki suhbatdoshga oʻzining qanchalik qatʼiy ekanini koʻrsatishda bexosdan ushbu usulga murojaat qiladilar. Biroq, adabiyotda bu jarayon ongli ravishda amalga oshiriladi. Ijodkor har bir soʻzni tanlashda, uni qanday boʻrttirishda oʻzining badiiy mahoratini namoyon etadi. Masalan, qahramonning qahraton qishda muzlab qolganini tasvirlash uchun shunchaki «sovuq edi» deyish kifoya qilmaydi; buning oʻrniga «qon tomirlaridagi harorat muzdek toshga aylandi» kabi ifodalar ishlatiladi. Bu kabi yondashuvlar oʻquvchining tasavvurida aniq va yorqin manzara hosil qiladi.

Adabiyotshunoslar mubolagʻani qoʻllashning bir necha usullarini ajratib koʻrsatishadi. Ulardan eng keng tarqalgani voqealar rivojini misli koʻrilmagan darajada kengaytirishdir. Masalan, jangovar sahnalarda qahramonning bir oʻzi yuzlab dushman bilan kurashishi, uning kuch-qudrati haqidagi afsonalar aynan mana shu badiiy uslubning mahsulidir. Shuningdek, tabiat va muhitni tasvirlashda ham undan unumli foydalaniladi. Dunyodagi har qanday narsa yoki hodisani inson tafakkuri orqali tahlil qilar ekanmiz, ularni qanchalik yuksaltirsak, oʻquvchida shunchalik kuchli taassurot qolishini anglaymiz.

Badiiy vosita sifatida turlari va tahlili

Mubolagʻaning oʻziga xos turlari mavjud boʻlib, ularning har biri maʼlum bir vazifani bajaradi. Mumtoz poetikada bu sanʼatning darajalari farqlanadi. Masalan, baʼzi hollarda tasvir haqiqatga yaqinroq boʻlsa, boshqa holatlarda u butunlay imkonsiz va gʻayritabiiy darajaga chiqadi. Bu darajalarni tushunish, adabiy matnni yanada chuqurroq anglashga yordam beradi. Garchi boʻrttirilgan tasvir bir qarashda mantiqsizdek tuyulsa-da, u badiiy matn tizimida oʻz oʻrniga ega va oʻziga xos mantiqiy asosga ega.

Tarixiy manbalarda, xususan, oʻtmishdagi poetika kitoblarida mubolagʻaning nafaqat sheʼriyatda, balki nasriy asarlarda ham muhim ahamiyatga ega ekanligi qayd etilgan. Shoir yoki yozuvchi uchun bu sanʼat – oʻz fikrini tinglovchiga yoki oʻquvchiga taʼsirli yetkazishning kalitidir. Agar muallif oʻz gʻoyasini juda oddiy va quruq bayon etsa, u oʻquvchining qalbini zabt eta olmaydi. Biroq, badiiy boʻrttirishlar bilan boyitilgan matn har doim oʻquvchini hayajonga soladi, fikrlashga majbur qiladi va asarning esda qolishini taʼminlaydi. Shu boisdan ham mubolagʻa sanʼati adabiyotning jon tomiri hisoblanadi.

Zamonaviy adabiyot va nutqda mubolagʻa

Zamonaviy oʻzbek adabiyoti va ommaviy axborot vositalarida ham ushbu sanʼat oʻz oʻrnini yoʻqotmagan. Hozirgi davr yozuvchilari ham asarlarida oʻzlarining oʻtkir qarashlarini ifodalashda boʻrttirish usulidan unumli foydalanishadi. Ayniqsa, hajviy va satirik asarlarda bu vosita kulgini yaratishning asosiy omiliga aylanadi. Jamiyatdagi nuqsonlarni, kishilarning qiliqlarini boʻrttirib koʻrsatish orqali yozuvchi oʻquvchini ham kuldiradi, ham oʻylantiradi. Bu oʻrinda boʻrttirish vositasi ijtimoiy-siyosiy yoki maishiy mavzularni ochib berishda eng samarali quroldir.

Bundan tashqari, media makonida ham mubolagʻaning taʼsir kuchi juda katta. Reklama va marketing sohasida ham isteʼmolchini jalb qilish uchun mahsulotning xususiyatlarini boʻrttirish koʻp kuzatiladi. Biroq, adabiyotdan farqli oʻlaroq, bu yerda u koʻpincha tijoriy maqsadlarga xizmat qiladi. Shunday boʻlsa-da, tilimizdagi ushbu qadimiy va boy sanʼatning bugungi kundagi faolligi uning oʻzbek tili uchun naqadar jonli ekanligini koʻrsatadi. Soʻzlarning maʼno qatlamlarini tushunish, ularni joyida va meʼyorida qoʻllash har bir soʻzlovchi yoki ijodkor uchun muhim mahorat sanaladi.

MÜƏLLİF Jasur Jasur