O‘zbek madaniyati va ma’naviyati tarixida «mumtoz» so‘zi juda chuqur va ko‘p qirrali ma’nolarni o‘z ichiga oladi. Ushbu atama arab tilidan o‘zlashgan bo‘lib, lug‘aviy jihatdan «saralangan», «tanlangan», «imtiyozli» va «boshqalardan ajralib turadigan» kabi tushunchalarni ifodalaydi. Biror narsani yoki ijodiy mahsulni mumtoz deb atash, uning yuksak badiiy sifatga ega ekanligini, vaqt sinovlaridan o‘tib, o‘zining qadr-qimmatini saqlab qolganligini anglatadi. Ma’naviy hayotimizda bu so‘z ko‘pincha o‘tmish adabiy merosiga nisbatan qo‘llanilsa-da, uning ma’no ko‘lami juda keng bo‘lib, yuksak estetik did, mukammallik va an’anaviy qadriyatlarni ham o‘zida mujassam etadi.
Mumtoz atamasi o‘zining kelib chiqishi bilan arabcha «mumtaz» so‘ziga borib taqaladi. Tilshunoslik nuqtai nazaridan qaraganda, bu ibora mukammallik darajasiga yetgan, ya’ni eng sara qismni ajratib olishni bildiradi. Jamiyatda biror shaxs, san’at asari yoki adabiy manba shu nom bilan atalganda, u boshqalardan o‘zining sifat darajasi, mazmun boyligi va estetik betakrorligi bilan ajralib turadi. Xususan, adabiyotshunoslikda ushbu termin o‘tmish asrlarda yaratilgan, o‘z davrining badiiy tafakkur cho‘qqisi hisoblangan hamda bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan durdona asarlarga nisbatan qo‘llaniladi. Shu boisdan, mazkur tushuncha nafaqat tarixiy xronologiyani, balki badiiy sifat ko‘rsatkichini ham anglatadi.
Mumtoz so’zining ma’nosi
Mumtoz adabiyot tushunchasining shakllanishi va mohiyati
Adabiyot tarixida mumtoz so‘zining o‘rni nihoyatda beqiyosdir. Ko‘plab tadqiqotchilar «eski o‘zbek adabiyoti» atamasini nisbatan kamroq qo‘llab, uning o‘rniga «mumtoz adabiyot» atamasini afzal ko‘radilar, chunki bu so‘z o‘sha davr ijodkorlarining yuksak mahoratini va yaratilgan asarlarning o‘lmas tabiatini ko‘rsatadi. Mumtoz adabiyot deganda, asosan, X-XI asrlardan boshlab XX asr boshlarigacha bo‘lgan davrda yaratilgan badiiy meros tushuniladi. Bu davr nafaqat o‘zbek, balki butun musulmon Sharqi adabiy an’analari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, o‘ziga xos poetik tizim, vazn va janrlar majmuasini shakllantirgan.
Ushbu davr adabiyoti o‘zining nazariy va amaliy asoslariga ega. Bunda aruz vazni, janrlar qoidalari (g‘azal, masnaviy, ruboiy, qasida kabi) va tasavvufiy ramzlar tizimi muhim o‘rin tutadi. Mumtoz adabiyot asarlari o‘quvchidan chuqur falsafiy va hayotiy tafakkurni talab qiladi. Ular shunchaki ko‘ngilochar asarlar bo‘lmay, balki insoniylik, axloq-odob, ilohiy ishq va jamiyatdagi ijtimoiy adolat haqidagi g‘oyalarni o‘zida jamlagan ma’rifat manbalaridir. Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Ahmad Yassaviy kabi buyuk mutafakkirlar ijodi bu adabiy tizimning eng yorqin namunalari bo‘lib, ular yaratgan asarlar asrlar osha o‘zining jozibasini saqlab qolgan.
Badiiy meros va tanlangan ijodiy qadriyatlar
Mumtoz asarlar o‘zining shakliy va mazmuniy butunligi bilan ajralib turadi. Ushbu durdonalar tasodifiy ifodalardan xoli bo‘lib, har bir bayt va har bir satr o‘z o‘rniga ega bo‘lgan badiiy qurilmalardir. Mumtoz tushunchasi mazkur ijodiy namunalar ichida eng yaxshilarini, ya’ni vaqt elagidan o‘tib, haqiqiy ma’naviy boylikka aylanganlarini ajratib olishga xizmat qiladi. Bu qadriyatlar bugungi kun o‘quvchisi uchun ham katta tarbiyaviy ahamiyat kasb etadi, chunki undagi insonparvarlik g‘oyalari, vafo, sadoqat va ma’rifatparvarlik kabi ezgu fazilatlar har qanday zamon uchun dolzarbdir.
Shuningdek, mazkur adabiyotdagi badiiy tasvir vositalari, masalan, majozlar, istioralar va tashbehlar tizimi juda murakkab va boydir. Mumtoz she’riyatda ishlatilgan har bir timsolning o‘ziga xos falsafiy ma’nosi bor. Masalan, ishq tushunchasi shunchaki insoniy tuyg‘u emas, balki Haqqa yetishish yo‘lidagi muhim bosqich sifatida talqin qilinadi. Bunday chuqur falsafiy qatlamlar asarlarning mumtoz darajaga ko‘tarilishiga, ya’ni ularning «saralangan va tanlangan» namunalar sifatida e’tirof etilishiga sabab bo‘lgan. Bu ijod namunalari inson ruhiyatining murakkabliklarini ochib berish bilan bir qatorda, tilimizning ham naqadar boy va jozibador ekanligini namoyon etadi.
Til va yozuvning mumtoz darajasi
Mumtoz so‘zi tilda ham o‘z aksini topadi. Mumtoz til deganda, adabiy normaga to‘liq javob beradigan, yuksak uslubiy boylikka ega bo‘lgan va mumtoz asarlar yozilgan til tushuniladi. O‘tmishda bu til o‘zining nafosati, musiqiyligi va ifoda imkoniyatlarining cheksizligi bilan ajralib turgan. Garchi bugungi zamonaviy til o‘zgarib borsa-da, o‘sha mumtoz davrning til xususiyatlari hamon bizning nutqimiz va madaniyatimizning asosini tashkil etadi. Bu til orqali ajdodlarimiz o‘zlarining buyuk dunyoqarashini va intellektual salohiyatini avlodlarga yetkazib bera oldilar.
Yozuv tizimiga kelsak, mumtoz yozuv ham o‘zining go‘zalligi va nafisligi bilan ajralib turadi. Arab yozuvi asosidagi bu yozuv tizimi asrlar davomida o‘zbek tilining fonetik va leksik boyligini aks ettirib keldi. Garchi hozirda kirill yoki lotin alifbolaridan foydalanayotgan bo‘lsak-da, o‘sha mumtoz yozuvdagi asarlarni o‘qish va o‘rganish biz uchun o‘z ildizlarimizni anglashga xizmat qiladi. Mumtoz yozuv nafaqat ma’lumot tashuvchi vosita, balki san’at turi – xattotlik bilan ham chambarchas bog‘liq bo‘lganligi bois, u ko‘zga ham, qalbga ham xush yoqadigan estetik qiyofaga ega edi.
Mumtoz an’analarning zamonaviy talqini
Bugungi kunda mumtoz merosni o‘rganish va uni zamonaviy talqin qilish adabiyotshunoslikning muhim vazifalaridan biridir. Mumtoz adabiyotshunoslik fani ushbu boy merosni tahlil qilish, uning nazariy asoslarini yoritish va bugungi avlodga tushunarli tilda yetkazish bilan shug‘ullanadi. Bu borada Aziz Qayumov, Alibek Rustamov kabi taniqli olimlarning xizmatlari katta. Ular mumtoz asarlardagi murakkab istilohlarni, ramziy obrazlarni izohlash orqali o‘quvchining badiiy matn bilan muloqotini osonlashtirdilar.
Zamonaviy davrda ham mumtoz an’analar davom etib kelmoqda. Zamonaviy ijodkorlar mumtoz she’riyatning shakllari, masalan, g‘azal yozish tajribasidan foydalangan holda, bugungi kunning dolzarb mavzularini qalamga olishmoqda. Bu esa mumtoz so‘zining faqat o‘tmish bilan cheklanib qolmay, balki tirik an’ana sifatida rivojlanib borayotganini ko‘rsatadi. Mumtozlik – bu shunchaki o‘tmishdagi qotib qolgan qolip emas, balki har qanday davrda ham o‘z qimmatini saqlab qoladigan yuksak san’at va ma’naviyat o‘lchovidir.
0 Comments