Insoniyat tarixi davomida tana, ruh va aqlni tarbiyalashga qaratilgan tushunchalar doimo markaziy o‘rinni egallab kelgan. Sharq falsafasi, islom mutasavvifligi va tilshunosligida o‘ziga xos chuqur ma’noga ega bo‘lgan ana shunday terminlardan biri riyozatdir. Bu tushuncha o‘zining ildizlari bilan arab tiliga borib taqaladi va dastlab ancha sodda, kundalik hayotga yaqin ma’nolarni anglatgan. Arab tilidagi lisoniy qoidalarga ko‘ra, mazkur atama hayvonlarni qo‘lga o‘rgatish, otlarni jilovlash va ularni ma’lum bir tartibga solish jarayonini ifodalash uchun qo‘llanilgan. Yovvoyi yoki asov otni jilovlab, uni egasining xohishiga bo‘ysundirish, muayyan mashqlar orqali uning tabiatini yumshatish jarayoni aynan shu so‘z bilan nomlangan.
Vaqt o‘tishi bilan jamiyatning intellektual va ma’naviy yuksalishi natijasida ko‘plab so‘zlar kabi riyozat so‘zining ma’nosi ham kengayib, metafizik hamda falsafiy mazmun kasb eta boshladi. Otni bo‘ysundirish kabi jismoniy harakat insonning o‘z nafsini, ichki xohish-istaklarini va hayvoniy tuyg‘ularini jilovlashi jarayoniga qiyoslandi. Tilshunoslar va mutafakkirlar ushbu so‘zni insonning o‘z xohishlariga qarshi chiqishi, irodasini chiniqtirishi va ruhan yuksalishi yo‘lidagi tinimsiz harakatlarini ifodalash uchun ishlata boshladilar. Shu tariqa, so‘zning dastlabki moddiy ma’nosi asta-sekin ma’naviy va axloqiy tushunchalar tizimiga ko‘chdi.
Bugungi kunda o‘zbek tilida va boshqa ko‘plab Sharq xalqlari tillarida ushbu atama nafaqat qiyinchilik, balki ma’lum bir maqsad yo‘lidagi qat’iy intizomni ham anglatadi. Uni shunchaki azob-uqubat yoki qiynalish deb tushunish xato bo‘ladi. Aksincha, u insonning o‘z oldiga qo‘ygan oliy maqsadlariga erishishi uchun o‘zini muayyan narsalardan cheklashi, iroda kuchini namoyon etishi va qiyinchiliklarga sabr bilan dosh berishidir. Lug‘aviy asosdan ko‘chma va istilohiy ma’noga o‘tish jarayoni insonning o‘zligini anglash va uni mukammallashtirish borasidagi asriy intilishlarining yaqqol namunasidir.
Riyozat so’zining ma’nosi
Tasavvuf va ma’naviy hayotda nafsni jilovlash jarayoni
Islom falsafasi va tasavvuf dunyoqarashida riyozat so‘zining ma’nosi juda markaziy va fundamental tushunchalardan biri hisoblanadi. Mutasavviflar inson ichki dunyosini tubdan o‘zgartirish va Allohga yaqinlashish yo‘lini aynan nafsni tarbiyalash bilan bog‘laydilar. Tasavvufiy manbalarda nafs insondagi barcha salbiy his-tuyg‘ular, ochko‘zlik, kibr, hasad va shahvoniy istaklarning manbai sifatida ko‘riladi. Mazkur salbiy quvvatni jilovlamasdan turib, qalb ko‘zini ochish yoki ma’naviy yuksaklikka erishish mutlaqo imkonsiz deb hisoblangan. Shu sababli, so‘fiylar o‘z hayotlarini ma’naviy mashqlar va qat’iy cheklovlar tizimiga bag‘ishlaganlar.
Ma’naviy poklanish yo‘lidagi ushbu jarayon bir necha bosqichlardan iborat bo‘lib, u insonning o‘z tabiati bilan olib boradigan eng buyuk urushi hisoblanadi. Bu urushda asosiy qurol kam yeyish, kam gapirish va kam uxlash kabi amallardir. Tasavvuf namoyandalari uzoq vaqt davomida xilvatda o‘tirib, faqatgina ibodat va zikr bilan mashg‘ul bo‘lganlar. Bu jarayon jismoniy tanani zaiflashtirish orqali ruhni kuchaytirish falsafasiga asoslanadi. zero, tana haddan tashqari moddiy lazzatlarga ko‘milsa, ruhning parvozi to‘xtaydi va inson o‘zining ilohiy mohiyatidan uzoqlashadi.
Biroq, tasavvufdagi ushbu mashaqqatli yo‘l shunchaki o‘z-o‘zini qiynash sadoqati emas. Uning yakuniy maqsadi qalbni har qanday dunyoviy bog‘liqliklardan tozalash va uni haqiqiy muhabbat maskaniga aylantirishdir. Nafrat, gina va moddiy dunyoga bo‘lgan hirs so‘ndirilgach, uning o‘rnini ilohiy nur egallaydi. Mashhur so‘fiylar ijodida bu tushuncha go‘yo xom g‘ishtning olovda pishishi yoki oltinning olovda erib, barcha aralashmalardan xoli bo‘lishi jarayoniga o‘xshatiladi. Inson ham hayot so‘qmoqlarida ana shunday ruhiy tarbiyani boshdan kechirmasa, uning shaxsiyati komillik darajasiga yeta olmaydi.
Jismoniy tarbiya va asketizm tushunchalari bilan bog‘liqlik
Riyozat tushunchasining qamrovi faqatgina diniy yoki tasavvufiy qarashlar bilan cheklanib qolmaydi. Uni kengroq ma’noda insoniyat tarixidagi asketizm, ya’ni zohidlik an’analari bilan ham qiyoslash mumkin. Dunyoning turli chekkalarida, xususan, Qadimgi Yunoniston, Hindiston va Xitoy falsafiy maktablarida ham shunga o‘xshash amaliyotlar keng tarqalgan edi. Masalan, yunon platonchilari va stoiklar tana ehtiyojlarini cheklash orqali aqlning erkinligiga erishish mumkinligini himoya qilganlar. Hindlarning yoga va dzyana tizimlari ham jismoniy tanani muayyan holatda tutish va nafasni nazorat qilish orqali yuqori ong darajasiga chiqishni maqsad qilgan bo‘lib, bularning barchasi mohiyatan o‘xshash tushunchalardir.
Jismoniy ma’noda bu atama tanani chiniqtirish, uning chidamliligini oshirish va turli qiyinchiliklarga tayyorlash degan mazmunni ham beradi. Sportchilarning oylab, yillab davom etadigan og‘ir mashg‘ulotlari, cheklovlari va intizomi ham ushbu tushunchaning zamonaviy ko‘rinishidir. Sportchi g‘alabaga erishish uchun shirinliklardan, ortiqcha uyqudan va ko‘plab ko‘ngilochar narsalardan voz kechadi. U o‘z tanasini og‘riq va charchoq ostida ishlashga majbur qiladi. Bu esa o‘z navbatida irodani mustahkamlaydi va jismoniy qobiliyatlarni eng yuqori nuqtaga olib chiqadi.
Shunday qilib, zohidlik va jismoniy chiniqish insonning o‘z imkoniyatlari chegarasini kengaytirishga xizmat qiladi. Tana va ong erkinligiga erishish uchun ma’lum bir bosqichda jismoniy lazzatlardan voz kechish qonuniyati mavjud. Dunyoviy falsafada ham, diniy ta’limotlarda ham bu qoida o‘zgarmas bo‘lib qolaveradi. Qiynalishlarsiz va mashaqqatlarsiz erishilgan natijalar odatda o‘tkinchi va yuzaki bo‘ladi, ammo og‘ir mehnat va irodaviy intizom orqali shakllangan shaxs har qanday sinovlarga bardosh bera oladigan darajada mustahkam poydevorga ega bo‘ladi.
Sharq mutafakkirlari qarashlarida riyozatning o‘rni
O‘rta asrlar Sharq renessansi davrida yashab ijod etgan ko‘plab allomalar va faylasuflar o‘z asarlarida inson komilligi masalasiga alohida to‘xtalib o‘tganlar. Abu Nasr Farobiy, Ibn Sino, G‘azzoliy va Alisher Navoiy kabi buyuk siymolar riyozat so‘zining ma’nosi ustida chuqur mulohaza yuritib, uning ijtimoiy va axloqiy jihatlarini yoritib berganlar. Masalan, Ibn Sino tibbiyot va falsafani birlashtirgan holda, tananing sog‘lom bo‘lishi uchun nafaqat jismoniy harakat, balki ruhiy xotirjamlik va nafsni tiyish ham muhimligini ta’kidlagan. Uning fikricha, ortiqcha ovqatlanish va dangasalik tanani buzgani kabi, ruhiy intizomsizlik ham aqlni xiralashtiradi.
Imom G‘azzoliy esa o‘zining mashhur asarlarida qalb kasalliklarini davolash usuli sifatida aynan ruhiy tarbiya va nafsni sindirish amaliyotini taklif qiladi. G‘azzoliy inson tabiatini tarbiyalash mumkin bo‘lgan hayvonga o‘xshatadi. Agar hayvonga oziq-ovqat haddan tashqari ko‘p berilsa va u bo‘sh qo‘yilsa, u o‘z egasiga bo‘ysunmay qo‘yadi va xavfli jonzotga aylanadi. Inson nafsi ham xuddi shunday bo‘lib, agar u doimiy ravishda tarbiya qilinmasa va nazorat ostida tutilmasa, insonni tubanlik botqog‘iga tortadi. Shuning uchun G‘azzoliy tizimli ravishda amalga oshiriladigan ma’naviy mashqlarni har bir ongli inson uchun zarur deb hisoblagan.
Alisher Navoiy ijodida ham bu mavzu markaziy o‘rinlardan birini egallaydi. Buyuk shoir o‘zining dostonlarida va g‘azallarida haqiqiy segi va sadoqatga erishish uchun oshiq turli mashaqqatlarni boshidan kechirishi kerakligini kuylaydi. Navoiy nazarida, dunyo lazzatlaridan kecha olish, ochlik va tashnalikka sabr qilish, odamlar orasida bo‘la turib ham qalbini pok saqlash eng oliy jasoratdir. Sharq mutafakkirlarining ushbu qarashlari riyozatning nafaqat shaxsiy, balki jamiyat barqarorligi uchun ham qanchalik muhim axloqiy poydevor bo‘lganini ko‘rsatadi.
Ilm-fan va intellektual mehnatdagi riyozat jozibasi
Zamonaviy dunyoda riyozat tushunchasini tushunish uchun faqatgina qadimgi matnlarga bog‘lanib qolish shart emas. Bugungi kunda ilm-fan bilan shug‘ullanish, murakkab intellektual loyihalarni amalga oshirish va yangi bilimlarni kashf etish jarayoni ham o‘ziga xos ilmiy mashaqqat va zahmatni talab qiladi. Biror-bir fanning cho‘qqisiga erishish, laboratoriyalarda tunlarni o‘tkazish, minglab sahifali kitoblarni o‘qib o‘rganish va murakkab formulalar ustida bosh qotirish haqiqiy aqliy iroda namunasidir. Olimlar va tadqiqotchilar o‘z maqsadlari yo‘lida ko‘pincha shaxsiy hayotlaridan, dam olish va ko‘ngilochar tadbirlardan voz kechadilar.
Ushbu jarayonda aql xuddi jismoniy tana kabi mashq qildiriladi. Miyaning ishlash qobiliyatini oshirish, diqqatni jamlashni o‘rganish va chalg‘ituvchi omillardan uzoqlashish katta kuch talab qiladi. Axborot texnologiyalari asrida har tomondan kelayotgan keraksiz ma’lumotlar oqimidan o‘zini himoya qilish va faqatgina bitta muhim masala ustida soatlab diqqatni jamlay olish zamonaviy dunyoning eng qiyin ma’naviy vazifalaridan biriga aylandi. Shu sababli, bugungi kunda ilmiy mehnat bilan band bo‘lgan insonlarni ham o‘z ishining zohidlari deb atash mumkin.
Ilm yo‘lidagi bunday fidoyilik pirovardida jamiyat rivojiga va insoniyat hayotining yaxshilanishiga olib keladi. Har bir buyuk kashfiyot, har bir yangi texnologiya yoki tibbiy dori-darmon ortida kimningdir ko‘z nuri, cheksiz mehnati va o‘zini cheklashi yotadi. Ilmiy izlanishlar davomida erishilgan intellektual lazzat esa har qanday moddiy boylikdan ustun turadi. Bu esa o‘z navbatida irodaviy intizomning inson hayotiga mazmun va qiymat baxsh etuvchi eng oliy shakllaridan biri ekanligini isbotlaydi.
Kundalik hayotda iroda kuchi va o‘z-o‘zini boshqarish
Riyozat tushunchasining zamonaviy ijtimoiy-psixologik talqini ko‘pincha o‘z-o‘zini boshqarish va iroda kuchi fenomeniga borib taqaladi. Har bir inson o‘zining kundalik hayotida turli darajadagi qiyinchiliklar va tanlovlar qarshisida turadi. Ertalab vaqtli uyg‘onish, zararli odatlardan voz kechish, sog‘lom turmush tarziga rioya qilish yoki moliyaviy tejamkorlikni yo‘lga qo‘yish kabi oddiy ko‘ringan harakatlar ham aslida ichki intizomni talab qiladi. Inson o‘zining lahzali lazzatlanish istaklarini uzoq muddatli maqsadlar yo‘lida qurbon qila olishi ushbu tushunchaning amaliyotdagi ko‘rinishidir.
Psixologiyada olib borilgan ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘z emotsiyalarini va xohishlarini nazorat qila oladigan insonlar hayotda ko‘proq muvaffaqiyatga erishadilar. Bu qobiliyat tug‘ma iqtidor bo‘lmay, balki xuddi mushaklar kabi doimiy mashqlar orqali rivojlantiriladigan xususiyatdir. Kichik narsalarda o‘zini tiya olgan inson vaqt o‘tishi bilan hayotning jiddiyroq sinovlariga ham tayyor bo‘lib boradi. Aksincha, har qanday istagini o‘sha zahti qondirishga o‘rgangan shaxslar irodasiz va tashqi ta’sirlarga o‘ta ta’sirchan bo‘lib qoladilar.
Shu ma’noda, hayotiy qiyinchiliklar va qat’iy tartib insonni cheklovchi kishan emas, balki uni haqiqiy erkinlikka olib chiquvchi yo‘ldir. O‘z nafsining quliga aylangan inson tashqi omillar va o‘z xohishlarining asiridir. O‘zini boshqara olgan, ehtiyojlarini tartibga sola bilgan inson esa o‘z hayotining haqiqiy hukmdoriga aylanadi. Kundalik hayotdagi mayda yutuqlar va o‘z-o‘zini yengish lahzalari yig‘ilib, inson xarakterini shakllantiradi va uning jamiyatda munosib o‘rin egallashini ta’minlaydi.
San’at va ijod olamidagi badiiy zahmat
Ijodkorlik tabiati ham o‘zining chuqur poydevorida juda katta zahmat va fidoyilikni talab qiladi. Rassom, yozuvchi, bastakor yoki aktyor bo‘lish faqatgina ilhom parilarining kelishiga bog‘liq emas. Haqiqiy san’at asari yuzaga kelishi uchun ijodkor yillar davomida o‘z mahoratini sayqallashi, tinimsiz izlanishi va ko‘pincha tanholikda mehnat qilishi kerak bo‘ladi. Birgina mukammal chizilgan rasm yoki yozilgan roman ortida muallifning ruhiy kechinmalari, chuqur iztiroblari va o‘z dunyosini cheklash evaziga yaratgan asarlari yotadi.
Badiiy mehnat jarayonida ijodkor o‘zligini butunlay unutib, o‘z asarining dunyosiga sho‘ng‘ib ketadi. Bu holat mutasavviflarning fano, ya’ni o‘zligini yo‘qotish holatiga juda yaqin keladi. San’atkor o‘z qahramonlarining dardi bilan yashaydi, ularning quvonch va qayg‘ularini o‘z tanasidan o‘tkazadi. Bunday chuqur emotsional yuklama inson jismiga va ruhiyatiga katta bosim o‘tkazadi. Shuning uchun ham ko‘plab buyuk san’at namoyandalari o‘z davrida yolg‘izlikni ixtiyor qilganlar va moddiy boyliklarga unchalik ahamiyat bermaganlar.
San’atdagi bu an’ana asarlar sifatining yuqori bo‘lishini ta’minlaydi. Yuzaki va oson yaratilgan narsalar tezda unutiladi, ammo ijodkor qalbining bir qismini berib, katta mehnat bilan yaratgan asarlar asrlar osha yashab keladi. Ijodiy zahmat inson ruhining moddiylik ustidan qozongan g‘alabasini ko‘rsatuvchi eng go‘zal va nafis ko‘rinishlardan biridir. U insonni oddiy hayot darajasidan yuqoriga ko‘tarib, unga abadiyat eshiklarini ochadi.
0 Comments