Insoniyat tarixida bilim va tajribalarni kelajak avlodga yetkazishning eng ishonchli vositasi kitob bo‘lib kelgan. Qadim zamonlarda kitob shunchaki axborot manbai emas, balki qimmatbaho san’at asari sifatida qadrlangan. Aynan shu davrlarda kitobning yaratilishi, uning mukammal shaklga kelishi va uzoq vaqt saqlanib qolishi uchun mas’ul bo‘lgan maxsus kasb egalari mavjud bo‘lgan. Sahhof atamasi arab tilidan olingan bo‘lib, dastlab kitoblarni muqovalovchi usta yoki muqovasoz ma’nosini anglatgan. Bu so‘zning tarixiy ildizlari qog‘oz va yozuv madaniyati rivojlangan davrlarga borib taqaladi. Dastlabki davrlarda sahhoflik atamasi o‘z ichiga turli bosqichlarni olgan bo‘lib, u faqatgina muqova yopishtirish emas, balki qog‘ozlarni sahifalarga ajratish, ularni tartib bilan tikish va kitobning tashqi ko‘rinishini himoya qiluvchi qobiqni yaratish kabi murakkab jarayonlarni qamrab olgan.
Sahhoflar mehnatkash hunarmandlar bo‘lib, ularning o‘rni qo‘lyozma kitob yaratish jarayonida beqiyos bo‘lgan. Xattotlar matnni ko‘chirib, naqqoshlar unga badiiy bezaklar bergan bo‘lsa, kitobning jismoniy umrini uzaytiruvchi va unga yakuniy ko‘rinish bag‘ishlovchi shaxs aynan sahhof hisoblangan. Shu sababli, kitob muqovalovchi mutaxassislar nafaqat hunarmand, balki ma’naviy boyliklarning himoyachisi sifatida ham e’tirof etilgan. Tarixiy manbalarda ta’kidlanishicha, sahhoflik kasbi Sharq madaniyatida, ayniqsa, Movarounnahrda yuqori darajada rivojlangan. Bu soha vakillari kitobning muqovasi uchun charm, qog‘oz va mato kabi turli xil materiallardan foydalanganlar.
Sahhof so’zining ma’nosi
Sahhof so‘zining etimologiyasi va tarixiy rivojlanishi
Sahhof so‘zi lug‘aviy nuqtayi nazardan «sahifa» so‘zi bilan chambarchas bog‘liqdir. Aslida, bu kasb egalari sahifalarni jamlovchi va ularga tartib beruvchi insonlar sifatida shakllangan. Vaqt o‘tishi bilan bu atamaning mazmuni kengayib, kitob savdosi bilan shug‘ullanuvchi shaxslarga ham nisbatan qo‘llanilgan. Qadimgi Sharq bozorlarida kitobfurush do‘konlari aynan sahhoflar rahbarligida faoliyat yuritgan. Ular nafaqat kitob tayyorlash bilan, balki qo‘lyozmalarni saralash, ularning qimmatini belgilash va o‘quvchilarga yetkazib berish bilan ham shug‘ullanganlar. Bu holat sahhoflarning jamiyatdagi nufuzini yanada oshirgan.
Tarixiy davrlarda, xususan, temuriylar davrida kitobat san’ati o‘zining cho‘qqisiga chiqqan. Hirot va Samarqand kabi shaharlarda kutubxonalar qoshida butun bir ustaxonalar tashkil etilgan bo‘lib, u yerda sahhoflik san’atining nozik sirlari ustadan shogirdga o‘tib kelgan. Sahhoflar tomonidan qo‘llanilgan texnologiyalar asrlar davomida takomillashib borgan. Masalan, muqovaning chidamliligini oshirish uchun ishlatiladigan teri ishlov berish usullari, shuningdek, muqova markaziga joylashtiriladigan turunjlar va hoshiyalardagi islimiy naqshlar o‘ziga xos uslubni tashkil etgan. Bu naqshlar nafaqat go‘zallik, balki kitobning qadr-qimmatini ifodalovchi ramz vazifasini ham o‘tagan.
Kitobat san’atida sahhofning o‘rni va ahamiyati
Kitobat san’ati – bu qo‘lyozma asarni yaratish bilan bog‘liq barcha jarayonlarni o‘z ichiga oluvchi keng tushunchadir. Ushbu jarayonda muqovasoz ustaning o‘rni kitobning kelajagi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Sahhoflik faqatgina texnik jarayon emas, balki estetik did va aniqlik talab qiladigan san’at turi hamdir. Kitobning sahifalari qanchalik go‘zal xat bilan bitilmasin, agar u sifatli muqovalanmasa, vaqt o‘tishi bilan varaqlari to‘zib ketishi yoki yo‘q bo‘lishi mumkin edi. Shu bois, sahhoflar kitobning mustahkamligini ta’minlash bilan birga, uning tashqi jozibadorligini ham saqlab qolishga harakat qilishgan.
Sahhoflar tomonidan tayyorlangan muqovalar ko‘pincha charm va qalin kartondan iborat bo‘lgan. Ularning ustiga oltin suvi bilan naqshlar tushirish, turli o‘simliksimon yoki geometrik naqshlar bilan bezash an’anasi keng tarqalgan. Bu bezaklar kitobning mazmuni va uning kimga tegishli ekanligi haqida ma’lumot beruvchi vizual belgi hisoblangan. Masalan, ilm-fan yoki din sohasiga oid kitoblarning muqovalari ancha sodda va jiddiyroq uslubda ishlangan bo‘lsa, badiiy asarlar va she’riy to‘plamlar uchun yanada nafis va rang-barang bezaklar tanlangan.
Hunarmandchilikdan sanoatgacha: Sahhoflikning evolyutsiyasi
O‘zbekiston hududida sahhoflik hunarmandchiligi uzoq vaqt davomida an’anaviy usulda saqlanib qoldi. Hatto XX asrning boshlariga qadar ham ko‘plab kitoblar qo‘lda muqovalanib, o‘ziga xos hunarmandchilik uslubida tayyorlangan. Biroq, bosmaxona texnologiyalarining kirib kelishi bilan bu kasbning ahamiyati o‘zgara boshladi. Kitob bosish texnologiyasi rivojlangach, muqovalash jarayoni ham avtomatlashtirilgan sanoat tarmoqlaridan biriga aylandi. Shunga qaramay, tarixiy qo‘lyozmalarni saqlash va ta’mirlashda sahhoflikning an’anaviy usullari hamon dolzarbligicha qolmoqda.
Bugungi kunda kitoblarni ta’mirlash va qayta tiklash bilan shug‘ullanuvchi mutaxassislar ham o‘zlarini bir jihatdan sahhoflar vorisi deb hisoblashlari mumkin. Qadimiy kitoblarni restavratsiya qilishda ishlatiladigan yelim turlari, qog‘ozni tozalash va tikish texnologiyalari ko‘p jihatdan asrlar oldin sahhoflar tomonidan qo‘llanilgan usullarga asoslanadi. Bu kasbning mohiyati o‘zgargani bilan, uning asosiy maqsadi – bilimlarni kelajak avlod uchun asrab-avaylash o‘zgarmas bo‘lib qolmoqda. Shunday qilib, sahhoflik san’ati nafaqat o‘tmishning bir qismi, balki zamonaviy kutubxonachilik va arxivshunoslikning muhim tarkibiy qismidir.
0 Comments