Inson vujudidagi eng sirli va buyuk qudrat manbalaridan biri shubhasiz uning ichki dunyosi, fikrlash qobiliyati hamda voqelikni idrok etish tizimidir. Sharq falsafasi, islom mutasavviflari hamda zamonaviy psixologiya fanining eng asosiy tadqiqot obektlaridan biri hisoblangan ushbu tushuncha tilimizda rang-barang maʼno qirralari bilan namoyon boʻladi. Kundalik hayotimizda, badiiy adabiyotda va ilmiy manbalarda tez-tez quloqqa chalinadigan shuur soʻzining maʼnosi shunchaki oddiy bir soʻz boʻlmay, u insonning butun borliqni anglash jarayonini, uning ruhiy va intellektual salohiyatini ifodalovchi poydevordir. Koʻpchilik bu tushunchani anglash yoki idrok etish kabi soʻzlar bilan cheklab qoʻysa-da, aslida uning zamirida inson tabiati, tafakkur tabiati va ruhiyatning chuqur qatlamlari yashirinib yotadi. Ushbu mavzuni mukammal darajada tushunish uchun avvalo soʻzning etimologiyasiga, uning tarixiy shakllanish jarayoniga hamda turli sohalardagi talqinlariga eʼtibor qaratish lozim boʻladi.
Tarixiy va lisoniy nuqtai nazardan qaralganda, ushbu iboraning ildizlari arab tiliga borib taqaladi. Arabcha lugʻatlarda mazkur kalima asosan ichki sezgi, chuqur his qilish, biror narsaning mohiyatini yuzaki emas, balki butun borligʻi bilan anglab yetish degan maʼnolarni anglatadi. Qiziqarli jihati shundaki, adabiyotshunoslikning bosh janri hisoblangan sheʼr soʻzi ham aynan mana shu oʻzakdan kelib chiqqan. Chunki sheʼr yozish va undagi goʻzallikni his etish inson qalbining eng nozik sezgilari, yaʼni uning ichki tuygʻulari bilan bevosita bogʻliqdir. Shunday qilib, shuur soʻzining maʼnosi dastlabki bosqichda insonning sezgi aʼzolari va ruhiy olami orqali tashqi dunyoni chuqurroq, nozikroq va farqli ravishda qabul qilishi sifatida shakllangan. Keyinchalik esa ushbu atama falsafiy va psixologik tafakkurning rivojlanishi natijasida ancha keng qamrovli mazmunga ega boʻlib, inson psixikasining fundamental qismini ifodalaydigan darajaga yetdi.
Shuur so’zining ma’nosi
Shuur va Ong Oʻrtasidagi Oʻzaro Bogʻliqlik Hamda Farqlar
Inson tafakkurini oʻrganuvchi tadqiqotchilar va oddiy kitobxonlar oʻrtasida eng koʻp chalkashlik keltirib chiqaradigan masalalardan biri bu onglilik va ichki sezgilar tizimining oʻzaro munosabatidir. Koʻpincha ushbu ikki tushuncha bir-birining oʻrnida sinonim sifatida ishlatiladi, biroq ularning oʻrtasida jiddiy ilmiy va amaliy farqlar mavjud. Ong bu insonning ayni damda sodir boʻlayotgan voqealarni bilishi, mantiqiy fikrlashi, qaror qabul qilishi va atrof-muhitni nazorat qila olish qobiliyatidir. Uni inson miyasining kunduzgi ishchi tartibi deb atash mumkin. Masalan, siz hozir ushbu matnni oʻqiyotganingizda, undagi soʻzlarning mantiqiy ketma-ketligini tahlil qilayotganingizda va atrofingizdagi shovqinlarni eshitib, ularga eʼtibor bermayotganingizda aynan ongingiz faol boʻladi.
Ichki dunyoning gʻayriixtiyoriy qismi, yaʼni shuur esa ancha chuqurroq, kengroq va cheksiz imkoniyatlarga ega boʻlgan ombordir. Agar inson psixikasini ulkan muz togʻiga (aysbergga) qiyoslaydigan boʻlsak, uning suv yuzasida koʻrinib turgan kichik bir qismi ong hisoblanadi, suvning tagidagi koʻz ilgʻamas darajadagi ulkan qismi esa gʻayriixtiyoriy tuygʻular ombori, yaʼni biz oʻrganayotgan tushunchadir. Ushbu ichki qatlam inson hayoti davomida koʻrgan, eshitgan, his qilgan va oʻylagan barcha maʼlumotlarni, hatto shaxsning oʻzi allaqachon unutib yuborgan xotiralarni ham mukammal tarzda saqlab qoladi. U hech qachon uxlamaydi, dam olmaydi va inson organizmining barcha biologik jarayonlarini, nafas olishdan tortib qon aylanishigacha boʻlgan funksiyalarni tunu kun avtomatik tarzda boshqarib turadi.
Ushbu ikki tizimning birgalikdagi faoliyati inson shaxsiyatini va uning hayotiy muvaffaqiyatlarini belgilab beradi. Ong tashqi dunyodan axborotni qabul qiluvchi va uni saralovchi filtr vazifasini bajarsa, ichki ruhiy qatlam esa oʻsha qabul qilingan maʼlumotlar asosida insonning dunyoqarashini, odatlarini va ichki eʼtiqodlarini shakllantiradi. Binobarin, inson oʻz ongida nimalarni tez-tez takrorlasa, nimaga qattiq ishonsa va qanday his-tuygʻularni muntazam boshidan kechirsa, uning ichki dunyosi oʻsha narsalarni haqiqat sifatida qabul qiladi va hayotga tatbiq etishga kirishadi. Shu sababli ham ushbu tushunchalarning mohiyatini anglash inson oʻzligini boshqarishi uchun eng muhim qadam hisoblanadi.
Psixologiyada Ong Osti Tushunchasi va uning Qudrati
Gʻarb ilmiy maktablarida va zamonaviy psixologiya fanida shuur soʻzining maʼnosi koʻpincha «ong osti» (ingliz tilida «subconscious» yoki «unconscious») atamasi bilan muvofiqlashtiriladi. Psixologiya olamida insonning bu yashirin dunyosini tadqiq etish boʻyicha ulkan inqiloblar amalga oshirilgan boʻlib, ularning eng mashhurlari Zigmund Freyd va Karl Gustav Yung nomlari bilan bogʻliqdir. Freyd inson xulq-atvorini boshqaradigan asosiy kuch uning ongli qarorlari emas, balki aynan ong ostida yashiringan bostirilgan istaklar, bolalikdagi travmalar va instinktlar ekanligini isbotlashga urindi. Uning fikricha, bizning koʻplab tushunarsiz qoʻrquvlarimiz, tushlarimiz va toʻsatdan paydo boʻladigan emotsiyalarimiz aynan oʻsha yashirin xazinadan tashqariga sizib chiqayotgan impulslardir.
Zamonaviy shaxsiy rivojlanish va psixologiya boʻyicha mutaxassislar, masalan, mashhur yozuvchi Jon Kexo oʻzining ilmiy-ommabop ishlarida inson ruhiyatining bu qismini «hamma narsaga qodir kuch» deb taʼriflaydi. Inson miyasi hayotiy tajribalarni shunchaki saqlab qolmay, balki ulardan kelajak andozalarini yaratishda foydalanadi. Bizning gʻayriixtiyoriy ongimiz hosildor yer maydoniga oʻxshaydi; unga qanday urugʻ ekilsa, shunday hosil beradi. Agar inson oʻz fikriy olamiga muntazam ravishda qoʻrquv, shubha, kambagʻallik yoki muvaffaqiyatsizlik urugʻlarini eksa, uning ichki tizimi hayotda aynan oʻsha ssenariylarni amalga oshirish uchun sharoit qidira boshlaydi. Aksincha, ijobiy fikrlash, oʻziga boʻlgan ishonch va muvaffaqiyat tuygʻulari bilan sugʻorilgan ruhiyat insonni eng toʻgʻri qarorlar qabul qilishga yoʻnaltiradi.
Bu jarayon qanday ishlashini tushunish juda oddiy. Inson ichki dunyosida shakllangan fundamental qarashlar uning intuitsiyasini, yaʼni ichki sezgilarini boshqaradi. Koʻpincha biz hayotda qiyin vaziyatga tushib qolganimizda, miyamiz mantiqiy tahlil qilib ulgurmasidan oldin qandaydir toʻgʻri yoʻlni toʻsatdan his qilib qolamiz. Mana shu holat ong ostining ulkan tezlikda ishlovchi kompyuter kabi, oʻtmishdagi barcha maʼlumotlarni soniyaning mingdan bir ulushida tahlil qilib, bizga tayyor yechimni ichki ovoz shaklida taqdim etishi natijasidir. Demak, gʻayriixtiyoriy ruhiy tizim inson hayotini parda ortidan turib boshqaradigan eng asosiy kuchli mexanizmdir.
Sharq Falsafasi va Tasavvufda Shuur Masalasi
Gʻarb psixologiyasi inson ichki dunyosini asosan klinik sinovlar va xulq-atvor tahlili orqali oʻrgangan boʻlsa, Sharq falsafiy tafakkuri va tasavvuf maktablari bu masalaga ancha yuksak, maʼnaviy va ilohiy nuqtai nazardan yondashgan. Sharq mutafakkirlari nazarida shuur soʻzining maʼnosi faqatgina xotiralar ombori emas, balki qalbning koʻzi, haqiqatni bevosita koʻrish va anglash qobiliyatidir. Tasavvuf falsafasida insonning tashqi sezgi aʼzolari (koʻz, quloq, burun) faqatgina moddiy dunyoni koʻrishga xizmat qiladi, deb hisoblanadi. Ammo borliqning asl mohiyatini, maʼnaviy goʻzallikni va ilohiy hikmatni koʻrish uchun insonga ichki sezgi, yaʼni yuksak ruhiy uygʻonish kerak boʻladi.
Sharq allomalari inson tafakkurini bir necha bosqichga ajratganlar. Ulardan biri kundalik ehtiyojlarni qondirishga qaratilgan oddiy aql boʻlsa, undan yuqoriroq darajada subektiv tushunchalar va maʼnaviy uygʻoqlik turadi. Inson oʻz nafsini tarbiya qilib, qalbini yomon illatlardan tozalagani sayin, uning ichki sezgilari oʻtkirlashib boradi. Bu holat tasavvufda «kashf» yoki «shuhud» deb ham ataladi, yaʼni parda ortidagi haqiqatlarning qalb koʻziga ayon boʻlishidir. Shuning uchun ham buyuk shoirlar va mutafakkirlar oʻz asarlarini yaratishda oddiy mantiqiy fikrlash bilan cheklanib qolmay, balki oʻzlarining oʻsha cheksiz ruhiy ummonlaridan ilhom olganlar.
Alisher Navoiy, Jaloliddin Rumiy kabi ulugʻ zotlarning ijodiga nazar tashlasak, ularning asarlarida inson ichki olamining qudrati va u orqali koinotni anglash gʻoyasi markaziy oʻrinni egallashini koʻramiz. Ularning talqinida, inson oʻz ichiga chuqurroq nazar tashlasa, butun borliqni oʻzida mujassam etgan kichik bir koinot ekanligini tushunib yetadi. Bu tushuncha insonni nafaqat tashqi dunyo bilan harmoniyada (uygʻunlikda) yashashga, balki oʻzining yaratilish maqsadini chuqur his qilishga ham oʻrgatadi.
Kundalik Hayotda Ichki Sezgilarni Rivojlantirish va Undan Foydalanish
Inson oʻzining gʻayriixtiyoriy ongini qanchalik yaxshi tushunsa va u bilan toʻgʻri muloqot qilishni oʻrgansa, uning kundalik hayot sifati, ish faoliyati va ruhiy xotirjamligi shunchalik yuqori darajaga koʻtariladi. Koʻpchilik insonlar oʻzlarining ichki negativ oʻylari va qoʻrquvlari asiri boʻlib yashaydilar, chunki ular oʻz fikrlarini nazorat qilishni bilmaydilar. Ichki dunyomiz xuddi yosh bolaga oʻxshaydi; u yaxshi va yomonni ajratmaydi, faqatgina biz unga berayotgan emotsional signallarni qabul qiladi. Agar biz kun davomida stress, xavotir va tushkunlik kayfiyatida yursak, ichki mexanizmimiz buni hayotiy buyruq sifatida qabul qiladi va bizga koʻproq muammolarni keltirib chiqaruvchi holatlarni shakllantiradi.
Oʻz ichki qudratini ijobiy tomonga yoʻnaltirish uchun inson birinchi navbatda oʻzining fikriy dietasiga eʼtibor berishi kerak. Bu degani, miyaga kirib kelayotgan axborotlar oqimini saralash, salbiy yangiliklar, gʻiybat va foydasiz maʼlumotlardan uzoqroq boʻlish lozimligini anglatadi. Buning oʻrniga ruhni yuksaltiruvchi adabiyotlar oʻqish, shaxsiy maqsadlar haqida aniq tasavvurlarga ega boʻlish va minnatdorlik tuygʻusini shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Biz oʻzimizga qanday savollar bersak, ichki sezgilarimiz bizga shunday javoblarni qidirib topadi. Shuning uchun muammoga emas, balki doimo yechimga eʼtibor qaratish, muvaffaqiyatga erishishning eng asosiy qoidalaridan biridir.
Yana bir muhim jihat shundaki, ichki uygʻunlikka erishish uchun insonga sokinlik va yolgʻizlik lahzalari kerak boʻladi. Zamonaviy dunyoning shiddatli surʼati, doimiy gadjetlar va ijtimoiy tarmoqlar shovqini insonni oʻz ichki ovozini eshitishdan mahrum qiladi. Kuniga hech boʻlmaganda qisqa vaqt davomida tabiat qoʻynida boʻlish, sokin fikrlash yoki shunchaki sukunatda oʻtirish gʻayriixtiyoriy ong bilan aloqani tiklashga va charchagan asablarni tiklashga yordam beradi. Inson oʻz ichki olamini tushungani sayin, u hayotda toʻgʻri qarorlar qabul qila boshlaydi, oʻz qobiliyatlarini toʻliq namoyon etadi va haqiqiy baxtni his qiladi. Shunday qilib, shuur soʻzining maʼnosi shunchaki mavhum termin emas, balki har bir inson oʻzgartirishi va rivojlantirishi mumkin boʻlgan tirik, dinamik va cheksiz hayotiy quvvat manbaidir.
0 Comments