Sharq mumtoz adabiyoti, xususan, o‘zbek mumtoz she’riyati o‘zining boy ramzlar tizimi, chuqur falsafiy ma’nolari va nozik badiiy tasvirlari bilan jahon madaniyati xazinasida alohida o‘rin tutadi. Bu adabiy tizimni to‘liq anglash uchun undagi kalit tushunchalarni, ularning ko‘chma va asl ma’nolarini bilish juda muhimdir. Shunday muhim va ko‘p qirrali atamalardan biri – «soqiy» so‘zidir. Garchi oddiy tilda bu atama faqatgina ichimlik quyuvchi shaxsni anglatishi mumkin bo‘lsa-da, mumtoz matnlarda u juda katta estetik va ruhiy yuklamani o‘zida mujassam etadi. Soqiy so‘zining ma’nosi nafaqat leksik jihatdan, balki badiiy-falsafiy jihatdan ham o‘rganishni taqozo etadi. U majoz va haqiqat orasidagi ko‘prik vazifasini o‘taydigan muhim ramz sifatida namoyon bo‘ladi.
Soqiy so’zining ma’nosi
Soqiy atamasining leksik va lug‘aviy asoslari
Leksik nuqtayi nazardan qaraganda, «soqiy» – arab tilidan o‘zlashgan so‘z bo‘lib, «may quyuvchi», «sharob tarqatuvchi» degan ma’nolarni bildiradi. Tarixiy manbalar va izohli lug‘atlarda mazkur atama aynan davralarda, ziyofatlarda, maxsus majlislarda ishtirokchilarga ichimlik tutuvchi shaxsga nisbatan qo‘llanilgan. Biroq, mumtoz adabiyot tili har doim ham so‘zlarni o‘zining birlamchi, lug‘aviy ma’nosida ishlatmaydi. Soqiy so‘zi ham xuddi boshqa ko‘plab lisoniy birliklar kabi vaqt o‘tishi bilan badiiy-estetik vazifa kasb etib bordi va shoirlar ijodida o‘zining haqiqiy ma’nosidan tashqari, ko‘chma ma’nolar qatlamiga ega bo‘ldi. Shu bois, bu atamani tushunish uchun avvalo uning lug‘aviy asosini, so‘ngra esa uning badiiy matndagi o‘zgarishlarini kuzatish lozim.
Mumtoz matnlarni o‘qiyotganda, soqiy so‘zi uchragan joyda uni oddiygina xizmatkor deb tushunish, asarning g‘oyaviy-falsafiy mazmunini toraytirishga olib keladi. Shoirlar, masalan, Alisher Navoiy, Hofiz Sheroziy yoki Fuzuliy ijodida ushbu atama mutlaqo boshqacha, yuksakroq darajada talqin qilinadi. Ular uchun may quyuvchi faqat jismoniy bir shaxs emas, balki ma’naviy uyg‘onish, ilohiy ishq va haqiqatga eltuvchi yo‘lda ko‘maklashuvchi pir yoki murshid timsoliga aylanadi. Shu o‘rinda aytish kerakki, soqiy tushunchasi o‘zining keng qamrovli mazmuni bilan Sharq she’riyati qoidalariga xos bo‘lgan ramziylikni shakllantirgan. Bu ramziylik esa kitobxonni majoz orqali haqiqatga yetaklash vazifasini bajaradi.
Badiiy adabiyotda soqiy va uning ramziy ma’nolari
Mumtoz she’riyatda may – ilohiy ishq, mastlik – ilohiy visol yoki dunyoviy tashvishlardan xalos bo‘lish, soqiy esa – ushbu ishq sharobini oshiqqa tutuvchi, uni ruhiy uyg‘onishga chorlovchi rahbar yoki ilohiy fayz manbaidir. Shoirlar o‘zlarining g‘azal va masnaviylarida soqiyga murojaat qilganda, aslida o‘zlarining ma’naviy ustozlariga yoki yaratuvchining rahmatiga ishora qiladilar. Bu o‘rinda «soqiy» atamasi ishq yo‘lida qadam tashlayotgan inson uchun yo‘lboshlovchi vazifasini o‘taydi. U oshiqning ko‘nglini g‘amdan tozalovchi, unga ilohiy nurni – mayni quyib beruvchi vositachidir. Soqiy tushunchasi shu tariqa adabiy asarlarda muhim falsafiy qatlamni yaratadi.
Soqiy atamasi orqali shoirlar inson ruhiy kamolotining turli bosqichlarini ham tasvirlashadi. Masalan, oshiq ishq sharobini soqiyning qo‘lidan olib ichganda, u dunyoviy qayg‘ulardan forig‘ bo‘ladi va mutlaq haqiqatga yaqinlashadi. Bu jarayonda soqiyning tutgan o‘rni beqiyosdir. U oshiqni tarbiyalaydi, unga haqiqiy ishqning azob va lazzatlarini anglashga yordam beradi. Shu bois ham, mumtoz adabiyotda soqiy – xizmatkor emas, balki ma’naviy ustoz, yorga eltuvchi ko‘prik va ruhiy taskin beruvchidir. Mazkur ramzning chuqurligi aynan uning ma’naviy tarbiya jarayonidagi ishtirokida namoyon bo‘ladi. Adabiy matnlardagi bu o‘ziga xosliklar soqiy atamasini oddiy leksik birlikdan yuksak badiiy timsolga aylantirgan.
Soqiynoma janrining shakllanishi va ahamiyati
Soqiy so‘zi bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan eng yorqin adabiy hodisalardan biri – bu «Soqiynoma» janridir. Sharq mumtoz adabiyotida bu janr masnaviy shaklida yozilib, odatda shoirning soqiyga murojaati bilan boshlanadi. Soqiynoma shunchaki ichimlik davrasini tasvirlash emas, balki shoirning falsafiy, ijtimoiy va axloqiy qarashlarini o‘zida mujassam etgan murakkab badiiy asardir. Bu janrdagi she’rlarda shoir soqiyga murojaat qilar ekan, o‘zining dard-u hasratini, hayotning o‘tkinchiligini, insoniy kamolot masalalarini o‘rtaga tashlaydi. Soqiy bu o‘rinda shoirning yagona hamdardi va suhbatdoshiga aylanadi.
Alisher Navoiy o‘zbek adabiyoti tarixida soqiynoma janrini yangi bosqichga ko‘targan zotdir. Uning «Xazoyin ul-maoniy» asaridagi soqiynomalar chuqur mazmuni, aniq tarixiy va ijtimoiy voqealar bilan bog‘liqligi bilan ajralib turadi. Navoiy uchun soqiy – bu nafaqat falsafiy ramz, balki zamonasining adolati, insoniy fazilatlari va ijtimoiy vaziyatni muhokama qilish uchun tanlangan bir badiiy vositadir. Shoir soqiyga murojaat qilar ekan, go‘yo butun dunyoga, o‘z davriga va insonlarga xitob qiladi. Bu janr o‘zining shakli va mazmuni bilan Sharq adabiyotining yuksak cho‘qqilaridan biri hisoblanadi. Soqiy atamasi aynan ushbu janrda o‘zining eng yorqin badiiy ifodasini topgan desak, mubolag‘a bo‘lmaydi.
Soqiy va mumtoz adabiyotdagi majoz tizimi
Mumtoz adabiyot – bu majozlar san’atidir. Bu san’atda har bir so‘z, har bir obraz muayyan bir haqiqatga ishora qiladi. Soqiy so‘zi ham ushbu tizimning muhim halqalaridan biri bo‘lib, u haqiqat va majoz orasidagi bog‘liqlikni ta’minlaydi. «Majoz – haqiqatning ko‘prigidir» degan hikmat aynan soqiy kabi ramzlarga to‘liq mos keladi. Shoirlar dunyoviy narsalarni – may, soqiy, mayxona – ilohiy ma’nolarni ifodalash uchun vosita sifatida ishlatishgan. Ular uchun soqiy orqali tasvirlangan har bir holat, aslida inson ruhining yaratuvchiga bo‘lgan intilishining badiiy aksidir. Bu tizimda soqiy – eng ishonchli vositachi bo‘lib qoladi.
Soqiyning ramziy ma’nosi vaqti-vaqti bilan o‘zgarib, boyib borgan. Ba’zi o‘rinlarda u ilohiy fayzni tarqatuvchi kuch sifatida ko‘rinsa, boshqa o‘rinlarda insoniy muhabbatni, go‘zallikni tarannum etuvchi obraz sifatida namoyon bo‘ladi. Bu o‘zgaruvchanlik soqiy atamasini mumtoz adabiyotning eng tirik va dinamik ramzlaridan biriga aylantirgan. Kitobxon yoki tadqiqotchi uchun bu atamani tushunish, Sharq mutafakkirlarining dunyoqarashini, ularning estetik didini va falsafiy mushohadalarini anglash demakdir. Soqiy – bu shunchaki nom emas, u inson ruhiyati bilan bog‘liq bo‘lgan chuqur hissiyotlarning badiiy ifodasidir. Shuning uchun ham u asrlar osha o‘z ahamiyatini yo‘qotmasdan, mumtoz matnlarning ajralmas qismi bo‘lib qolmoqda.
Soqiy atamasining musiqiy va madaniy merosi
Soqiy atamasi nafaqat adabiyotda, balki Sharq musiqiy madaniyatida ham o‘ziga xos iz qoldirgan. Masalan, Shashmaqom tarkibidagi «Soqiy» nomli ashula yo‘llari yoki doira usullari shular jumlasidandir. Bu musiqiy shakllar ham adabiyotdagi soqiy tushunchasi bilan chambarchas bog‘liq holda rivojlangan. Musiqa va she’riyat uyg‘unlashgan majlislarda soqiy atamasi nafaqat she’riyatda, balki jonli ijroda ham o‘ziga xos ma’no kasb etgan. Bu esa soqiy tushunchasining nafaqat matnlarda, balki xalqning badiiy madaniyatida, kundalik turmushida ham qanchalik chuqur ildiz otganini ko‘rsatadi.
Musiqiy ijrolarda soqiy – davraning ruhini ko‘taruvchi, musiqiy ritmni belgilab beruvchi kuch sifatida gavdalanadi. Shashmaqomdagi «Savti Soqiy» kabi sho‘balar aynan shu tushuncha atrofida birlashgan. Bu musiqiy asarlar shoirning soqiyga murojaat qilish an’anasini musiqa tili bilan davom ettiradi. Shunday qilib, soqiy tushunchasi Sharq xalqlarining umumiy ma’naviy merosiga aylanib, u ham adabiy, ham musiqiy jihatdan boyib borgan. Soqiy – bu san’atning barcha turlarida o‘z o‘rniga ega bo‘lgan, insoniyatga ma’naviy ozuqa ulashuvchi bir madaniy hodisadir. Uning bugungi kundagi ahamiyati ham aynan shu universal qadriyatni ifodalashida mujassamdir.
Soqiy tushunchasining bugungi kundagi tadqiqi
Bugungi kunda soqiy atamasini o‘rganish, mumtoz adabiyotni qayta anglash va uni zamonaviy kontekstda talqin qilish muhim vazifalardan biridir. Adabiyotshunoslar soqiyning ramziy ma’nolarini tahlil qilar ekanlar, uni insonning o‘zligini anglash yo‘lidagi muhim bir qadam deb bilishadi. Soqiy – bu inson ichidagi ezgulikni uyg‘otuvchi, uni yomonliklardan tozalovchi kuchdir. Zamonaviy dunyoda ham bu tushuncha o‘z qimmatini yo‘qotmagan, aksincha, insonlarning ruhiy ehtiyojlari ortib borayotgan bir pallada soqiy atamasi yanada dolzarblashmoqda. U insonni o‘z ichki dunyosiga, qalbiga nazar solishga undaydi.
Soqiy atamasini tushunish, shuningdek, Sharq va G‘arb adabiyotlari o‘rtasidagi farqlarni va o‘xshashliklarni aniqlashda ham yordam beradi. G‘arb adabiyotida ham «soqiy»ga o‘xshash ramzlar, ya’ni ishq sharobini tutuvchi timsollar mavjud, biroq Sharq she’riyatida bu tushuncha yanada chuqurroq falsafiy va tasavvufiy mazmun kasb etadi. Soqiy – bu ilohiy ishqning elchisi. Uning har bir harakati, har bir so‘zi oshiq uchun o‘git va yo‘l-yo‘riqdir. Shu boisdan ham soqiy atamasini o‘rganish orqali biz umuminsoniy qadriyatlarni, go‘zallik va muhabbat haqidagi qarashlarni boyitishimiz mumkin. Soqiy – bu Sharq madaniyatining o‘lmas bir qismi va uning ma’naviy salohiyatining ifodasidir.
0 Comments