O‘zbek tilining boy leksik qatlamlarida inson fe’l-atvori, xulq-atvori va xarakter xususiyatlarini ifodalovchi ko‘plab so‘zlar mavjud. Ana shunday so‘zlardan biri «tamagir» atamasidir. Bu so‘z jamiyatda ma’lum bir xulq-atvor egasini tasvirlash uchun qo‘llanilib, asosan salbiy ma’no kasb etadi. Tilshunoslik nuqtai nazaridan yondashilganda, mazkur sifatdosh yoki otlashgan sifat o‘zida chuqur ijtimoiy va axloqiy qatlamlarni mujassamlashtiradi. Tamagir deganda, birinchi navbatda, o‘zgalardan moddiy yoki ma’naviy manfaat kutuvchi, doimo biror narsa undirish ilinjida yuradigan kishi tushuniladi. Bu tushuncha nafaqat kundalik muloqotda, balki badiiy adabiyotda ham qahramonlar xarakterini ochib berishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.

Tamagir so‘zining kelib chiqishi va etimologik ildizlari juda qiziqarli hisoblanadi. Tilshunoslik manbalariga ko‘ra, bu so‘z o‘zbek tiliga ikki xil til tizimining qorishuvidan kirib kelgan. Uning tarkibidagi «tama» qismi arab tilidagi «tamma» o‘zagidan olingan bo‘lib, «kuchli darajada istash» yoki «ta’ma» ma’nolarini anglatadi. Ikkinchi qism esa tojik tilidagi «giriftan» fe’lining hozirgi zamon asosi bo‘lgan «gir» (olish) so‘zidir. Shunday qilib, ikki til unsurlarining birlashuvi natijasida hosil bo‘lgan bu so‘z «nimadir olishni, undirishni istovchi» degan ma’noni yuzaga keltirgan. Bu tushunchaning shakllanish jarayoni tilimizning naqadar boy va qadimiy aloqalar asosida rivojlanganligini ko‘rsatadi.

Tamagir so’zining ma’nosi

Ijtimoiy munosabatlarda tamagirlik ko‘rinishlari

Tamagirlik tushunchasi jamiyatdagi insonlararo munosabatlarda chuqur iz qoldiradi. Bunday odamlar doimiy ravishda kimdandir o‘lja olish yoki manfaat ko‘rish ilinjida yashaydilar. Ularning xatti-harakatlari ko‘pincha o‘zgalarning hisobidan boylik orttirish yoki imtiyozlarga ega bo‘lishga qaratilgan bo‘ladi. Jamiyatning sog‘lom rivojlanishiga to‘sqinlik qiluvchi omillardan biri ham aynan shunday manfaatparastlik kayfiyatidir. Tamagir shaxslar o‘z maqsadlariga erishish uchun turli xil yo‘llardan foydalanishi, ba’zida esa atrofidagilarni chalg‘itishi yoki aldashi mumkin. Bu holat o‘zaro ishonchni susaytiradi va ijtimoiy muhitda salbiy taassurotlar uyg‘otadi.

Bundan tashqari, manfaatparastlik odati ko‘pincha ochko‘zlik va dunyo orttirishga bo‘lgan o‘ta kuchli hirs bilan bog‘liq bo‘ladi. Bunday kishilar uchun boshqalarning mehnati yoki xizmati faqat o‘z shaxsiy ehtiyojlarini qondirish vositasi sanaladi. Ular uchun o‘zgalarning manfaatidan ko‘ra, o‘z nafslari ustuvor ahamiyat kasb etadi. Bu xususiyat insonning axloqiy qiyofasida jiddiy nuqson hisoblanadi. Jamiyatshunoslar bunday toifadagi insonlarning faoliyati davlat va xalqaro institutlar uchun ham xavf tug‘dirishi mumkinligini ta’kidlashadi, chunki ular har doim o‘zlariga foyda keltiradigan vaziyatlarni izlaydilar.

Huquqiy va axloqiy mezonlarda manfaatparastlik

Huquqshunoslik nuqtai nazaridan qaraganda, ta’magirlik tushunchasi jinoyat motivlaridan biri sifatida baholanishi mumkin. Ko‘pgina qonunchilik tizimlarida g‘arazli niyatlar bilan sodir etilgan harakatlar jazoni og‘irlashtiruvchi holat hisoblanadi. Masalan, qonun hujjatlarida g‘arazli yoki boshqa past niyatlarda jinoyat sodir etish maxsus moddalar bilan tartibga solinadi. Bu shuni anglatadiki, tamagirlik nafaqat axloqsizlik, balki huquqiy me’yorlarga zid bo‘lgan jiddiy qilmishdir. Jamiyatning barqarorligini ta’minlashda bunday salbiy illatlarga qarshi kurashish, ularning oldini olish muhim ahamiyat kasb etadi.

Axloqiy jihatdan olganda esa, bu xislat insoniylik fazilatlariga mutlaqo teskaridir. O‘zbek madaniyatida saxovat, muruvvat va halollik yuksak qadriyat hisoblanadi. Tamagir shaxslar esa aynan shu qadriyatlarga zid ravishda, faqat oluvchi tomon bo‘lishga intiladilar. Ularda berish, bo‘lishish yoki fidoyilik kabi olijanob hislatlar deyarli rivojlanmagan bo‘ladi. Shu bois, xalqimiz orasida bunday kishilarga nisbatan salbiy munosabat shakllangan bo‘lib, ulardan yiroq yurishga, o‘z munosabatlarini ehtiyotkorlik bilan o‘rnatishga harakat qilishadi. Bu holat xalq og‘zaki ijodi namunalarida, maqollarda va hikmatli so‘zlarda ham o‘z aksini topgan.

Badiiy adabiyotda tamagir obrazining talqini

Adabiyotda tamagir obrazi yozuvchilar tomonidan insoniy tubanlikni ko‘rsatib berish uchun ustalik bilan qo‘llaniladi. Mashhur adib Abdulla Qodiriy o‘zining «Mehrobdan chayon» romanida Solih maxdum timsoli orqali aynan shunday xarakterni yorqin tasvirlab bergan. Bu qahramon xasisligi, manfaatparastligi va har bir narsadan o‘ziga naf qidirishi bilan o‘quvchida nafrat uyg‘otadi. Adabiyotshunoslar bunday obrazlar orqali jamiyatdagi ma’naviy tanazzul belgilarini ochib berishni maqsad qilishadi. Solih maxdum kabi obrazlar orqali muallif nafaqat shaxsiy qiyofani, balki davrning ayrim illatlarini ham fosh qiladi.

Badiiy asarlardagi bunday qahramonlar ko‘pincha ikkiyuzlamachilikka moyil bo‘lib, o‘z manfaatlarini yashirish uchun turli niqoblardan foydalanadilar. Ular uchun ijtimoiy mavqe yoki boylik har narsadan ustun turadi. Adabiyotda bunday toifadagi insonlar ko‘pincha yakuniy natijada o‘zlarining tuban qilmishlari uchun jazolanadilar yoki jamiyat tomonidan chetlatiladilar. Bu esa o‘quvchiga axloqiy dars bo‘lib xizmat qiladi. Tamagirlikning naqadar xavfli va jirkanch ekanligini anglashda badiiy adabiyotning o‘rni beqiyosdir. Yozuvchilar o‘z qahramonlari orqali kitobxonlarga halollik va poklikning qadr-qimmatini ko‘rsatib berishga intilishadi.

Zamonaviy dunyoda manfaatparastlik va unga qarshi kurash

Bugungi tez o‘zgarayotgan dunyoda manfaatparastlikning yangi shakllari yuzaga kelmoqda. Texnologiyalar rivojlangan sari, tamagirlik ham o‘ziga xos tarzda raqamli muhitga ko‘chmoqda. Internet tarmoqlarida yoki biznes sohalarida o‘zgalarni aldaydigan, ularning ishonchidan foydalanib moddiy manfaat ko‘radigan shaxslar ko‘payib bormoqda. Shu bois, zamonaviy jamiyatda huquqiy savodxonlik va axloqiy tarbiya masalalari yanada dolzarblashib bormoqda. Har bir inson o‘z huquqlarini yaxshi bilishi va boshqalarning g‘arazli niyatlariga qarshi tura olishi kerak.

Jamiyatimizda bunday illatlarga qarshi kurashishning eng samarali yo‘li — ta’lim va ma’rifatdir. Yosh avlodni yoshlikdan halollik ruhida tarbiyalash, ularga birovning haqidan qo‘rqish hissini singdirish kelajakda manfaatparastlikka o‘rin qolmasligini ta’minlaydi. Shuningdek, davlat darajasida korrupsiya va tamagirlikka qarshi qonuniy choralar ko‘rish ham nihoyatda muhimdir. Jamiyat qanchalik adolatli va shaffof bo‘lsa, bunday salbiy xislatlarga ega bo‘lgan insonlarning ta’siri shunchalik kamayadi. Biz o‘zimizning axloqiy qadriyatlarimizni saqlab qolgan holda, taraqqiyot sari intilishimiz lozim.

MÜƏLLİF Jasur Jasur