O‘zbek milliy musiqa san’ati o‘zining boy tarixi va chuqur falsafiy mazmuni bilan jahon madaniyatida alohida o‘rin tutadi. Bu buyuk merosning ajralmas qismi bo‘lgan an’anaviy cholg‘ular orasida tambur o‘zining o‘ziga xos ovozi, nafis tuzilishi va ijro uslublari bilan markaziy mavqega ega. Ko‘pchilik uchun tambur so‘zi dastavval musiqiy asbobni ifodalasa-da, uning kelib chiqishi va ma’nosi tarixiy taraqqiyot davomida turli o‘zgarishlarga uchragan. Musiqa olamida tambur nafaqat bir asbob, balki Sharq klassik maqomlarini, xalqimizning dardini va quvonchini ifoda etuvchi yuksak san’at vositasi sifatida asrlar davomida ardoqlanib kelmoqda.
Tambur so’zining ma’nosi
So‘zning etimologiyasi va tarixiy ildizlari
Tambur atamasining kelib chiqishi qadimiy Sharq sivilizatsiyalariga borib taqaladi. Tilshunoslar va tarixchilarning fikriga ko‘ra, bu so‘z o‘zining ibtidoiy shakllarida Xuroson va Eron zaminida paydo bo‘lgan torli cholg‘uni anglatgan. Arab tilidagi «tanbur» yoki fors tilidagi musiqiy atamalardan olingan ushbu so‘z, dastlab mintaqadagi professional sozandalarning ijro asbobini tasvirlash uchun qo‘llanilgan. Qiziqarlisi shundaki, g‘arb tillarida (masalan, fransuzcha «tombour») bu so‘z baraban ma’nosini anglatsa-da, Sharq musiqa madaniyatida u doimo torli, nozik va jarangdor cholg‘u asbobi bilan bog‘liq bo‘lib kelgan. Qadimiy yozma manbalarda, jumladan, XIV asrga oid asarlarda ham bu sozning ta’riflari uchraydi, bu esa uning naqadar qadimiy va barqaror an’anaga ega ekanligidan dalolat beradi.
Cholg‘u asbobining tuzilishi va texnik imkoniyatlari
Ushbu musiqiy asbob o‘zining nafis shakli bilan boshqa milliy sozlarimizdan yaqqol ajralib turadi. Odatda, u tut daraxtidan mahorat bilan yasaladi va o‘ziga xos noksimon kosaga ega bo‘ladi. Uzun dastasi va unga o‘rnatilgan pardalari sozandaga tovushlarni nozik sozlash imkonini beradi. Tamburning tuzilishidagi eng asosiy xususiyatlardan biri uning torlaridir. Odatda, asbobda bir nechta tor mavjud bo‘lib, ulardan birinchisi asosiy kuyni ijro etish uchun xizmat qilsa, qolganlari yordamchi vazifani bajaradi. Bu yordamchi torlar asosiy kuyni yanada to‘liqin va jarangdor eshitilishiga xizmat qiladi.
Zamonaviy musiqashunoslikda bu sozning chortor, panjtor va shashtor kabi turlari ma’lum. Har bir tur o‘zining diapazoni va ovoz tembri bilan farqlanib, ijrochidan yuqori mahorat va nozik didni talab qiladi. Pardalarining yo‘g‘onligi va torlarining uzunligi sozandaga tovush balandligini biroz o‘zgartirish, ya’ni «nolalar» chiqarish imkonini beradi. Bu texnika o‘zbek mumtoz musiqasiga xos bo‘lgan o‘sha betakror tebratma sayqalni, nolalarni va hissiyotga boy ohanglarni yaratishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Aynan shu xususiyatlari tufayli bu cholg‘u maqom san’atining o‘ziga xos «yuragi» hisoblanadi.
Milliy musiqa madaniyatidagi o‘rni
O‘zbek xalqining musiqa merosi juda boy bo‘lib, unda mumtoz kuylar alohida ahamiyatga ega. Tambur mazkur musiqiy merosni avloddan-avlodga yetkazuvchi asosiy vosita sanaladi. Maqom ijrochiligida ushbu sozning o‘rni beqiyosdir. Sozanda o‘ng qo‘l ko‘rsatkich barmog‘iga taqilgan maxsus noxun (mediator) yordamida torlarni chertib, inson qalbini larzaga soladigan dardli yoki jo‘shqin ohanglarni ijro etadi. Uning tovushi nafaqat baland yoki past bo‘lishi, balki insoniylik tuyg‘ularining barcha rang-barangligini – sog‘inch, muhabbat, g‘amginlik va shodlikni o‘zida mujassam etishi bilan ajralib turadi.
Bundan tashqari, mazkur musiqiy vosita yosh avlodni milliy qadriyatlar ruhida tarbiyalashda ham muhim omil hisoblanadi. Bugungi kunda ham ko‘plab musiqa maktablari va konservatoriyalarda ushbu sozni o‘rganishga bo‘lgan qiziqish juda yuqori. Uning yordamida nafaqat mumtoz asarlar, balki zamonaviy estrada yo‘nalishidagi kompozitsiyalar ham boyitilmoqda. Elektr adapterlar bilan jihozlangan turlari esa ushbu qadimiy sozning bugungi zamon musiqiy oqimlari bilan uyg‘unlashib ketishiga yordam bermoqda. Bu holat an’anaviylik va zamonaviylikning musiqada qanday go‘zal tarzda tutashishiga yorqin misoldir.
Tambur ijrochiligi va san’atkorlik an’analari
Sozanda bo‘lish – bu shunchaki texnikani egallash emas, balki sozning ruhini tushunishdir. O‘zbekistonda shakllangan maktablar har bir sozandaga o‘ziga xos uslubni singdiradi. Ijrochilik san’atida barmoqlarning harakati, noxunni tutish texnikasi va eng muhimi – kuyni his qila olish qobiliyati birlamchi ahamiyatga ega. Ustoz-shogird an’anasi asosida avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan bu san’at, bugungi kunda ham o‘zining jozibasini yo‘qotgani yo‘q. Har bir ijrochi o‘zining shaxsiy yondashuvi bilan kuyga yangi nafas bag‘ishlaydi.
Tarixiy manbalarda Abu Nasr Farobiy kabi buyuk allomalar musiqa nazariyasida tambur pardalarining tuzilishi va ularning akustik xususiyatlarini chuqur o‘rganganliklari qayd etilgan. Bu esa mazkur cholg‘u asbobining shunchaki xalq ijodi mahsuli emas, balki ilmiy asoslarga ega bo‘lgan murakkab san’at vositasi ekanligini ko‘rsatadi. Uning har bir pardasi, har bir tori musiqiy qonuniyatlarga bo‘ysunib, mukammal uyg‘unlikni hosil qiladi. Shuning uchun ham u professional soz sifatida nafaqat O‘zbekistonda, balki butun Markaziy Osiyo va Sharq mamlakatlarida keng e’tirof etilgan.
0 Comments