Insoniyat tarixi davomida g‘oyalar, qarashlar va mafkuralar doimo jamiyat rivojini harakatga keltiruvchi asosiy kuch bo‘lib kelgan. Biror-bir yangi fikrni yoki ijtimoiy tashabbusni ommaga yetkazish, uni odamlar ongiga singdirish va umumiy maqsadlar yo‘lida safarbar etish ma’lum bir ta’sir vositalarini talab qiladi. Ana shunday qudratli va qadimiy vositalardan biri bu targ‘ibot tushunchasidir. Kundalik hayotimizda, ommaviy axborot vositalarida, siyosiy jarayonlarda va ta’lim-tarbiya tizimida ushbu so‘z juda ko‘p ishlatiladi, biroq uning tub mohiyati, kelib chiqishi va jamiyatga ko‘rsatadigan ta’sir doirasi har doim ham chuqur tahlil qilinmaydi. Ushbu maqolada biz ushbu atamaning leksik va istilohiy ma’nosini, uning tarixiy shakllanish jarayonini, turlari va uslublarini atroflicha o‘rganib chiqamiz.
Targ‘ibot so‘zining ma’nosi haqida gap ketganda, eng avvalo uning etimologik ildizlariga e’tibor qaratish lozim. Mazkur atama o‘zbek tiliga arab tilidan kirib kelgan bo‘lib, uning o‘zagida rag‘bat so‘zi yotadi. Arabcha targ‘ib so‘zi kishini biror narsaga qiziqtirish, undash, rag‘batlantirish yoki biror harakatga jalb qilish kabi ma’nolarni anglatadi. Sharq ijtimoiy-falsafiy tafakkurida ushbu so‘z asosan ezgu g‘oyalar, ma’rifat, ilm-fan va axloqiy qadriyatlarni tarqatish, odamlarni yaxshi amallarga chorlash va ularning ma’naviy darajasini yuksaltirish maqsadida qo‘llanilgan. Demak, o‘zbek tilining boy leksikasidan joy olgan ushbu atama o‘z mohiyatiga ko‘ra shunchaki ma’lumot tarqatish emas, balki inson qalbida ma’lum bir ezgu intilishni uyg‘otish va uni amaliy harakatlarga yo‘naltirish san’atidir.
Targ’ibot so’zining ma’nosi
Atamaning Tarixiy Shakllanishi va Rivojlanish Bosqichlari
Targ‘ibot tushunchasi insoniyat sivilizatsiyasi bilan tengdosh desak, mubolag‘a bo‘lmaydi. Qadimgi davrlardayoq davlat arboblari, faylasuflar va diniy yetakchilar o‘z qarashlarini keng xalq ommasiga yetkazish uchun turli usullardan foydalanishgan. Qadimgi Yunoniston va Rim imperiyasi davrida notiqlik san’ati va ritorika orqali ijtimoiy fikrni shakllantirish keng rasm bo‘lgan. O‘sha davr faylasuflari nutq so‘zlash orqali odamlarni ma’lum bir siyosiy qarorlarni qo‘llab-quvvatlashga yoki harbiy yurishlarda ishtirok etishga undashgan. Bu esa mazkur jarayonning dastlabki og‘zaki shakllari hisoblangan.
O‘rta asrlarga kelib, bu tushuncha diniy sohada keng qo‘llanila boshlandi va institutsional ko‘rinishga ega bo‘ldi. Ayniqsa, Yevropada katolik cherkovi o‘z ta’limotini yoyish maqsadida maxsus tashkilotlar tuzdi, bu esa g‘arbroq madaniyatlarda propaganda atamasining shakllanishiga olib keldi. Sharq uyg‘onish davrida esa ushbu jarayon butunlay boshqacha mazmun kasb etgan. Sharq mutafakkirlari, jumladan, Abu Nasr Forobiy, Alisher Navoiy va boshqa allomalar o‘z asarlarida insonparvarlik, adolat, ilm va ma’rifat g‘oyalarini targ‘ib qilishni davlat va jamiyat barqarorligining asosi deb bilganlar. Ular hukmdorlarni adolatga, xalqni esa ilm-ma’rifatga chorlash orqali ijtimoiy hayotni isloh qilishga intilganlar.
Yigirmanchi asrda ommaviy axborot vositalarining, xususan, gazeta, radio va televideniyening paydo bo‘lishi hamda jadal rivojlanishi g‘oyaviy ta’sir ko‘rsatish usullarini butunlay o‘zgartirib yubordi. Ikki jahon urushi davrida bu jarayon ulkan siyosiy qurolga aylandi. Davlatlar o‘z fuqarolarining vatanparvarlik tuyg‘ularini kuchaytirish hamda raqib tomon ustidan ma’naviy ustunlikka erishish uchun barcha mavjud media vositalaridan maksimal darajada foydalana boshladilar. Ushbu davrda axborotni tizimli ravishda uzatish va uning psixologik ta’sirini boshqarish ilmiy asosda o‘rganila boshlandi.
Targ‘ibot va Tashviqot Tushunchalari O‘rtasidagi Bog‘liqlik
O‘zbek tilida bu ikki tushuncha aksariyat hollarda birga, ya’ni egizak so‘zlar kabi qo‘llaniladi. Biroq, ularning har biri o‘ziga xos ilmiy va amaliy yukka ega bo‘lib, bir-birini to‘ldiradi. Yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek, birinchi tushunchaning asosi rag‘bat so‘ziga borib taqalsa, ikkinchi atama, ya’ni tashviqot so‘zining o‘zagi arabcha shavq so‘zidan olingan bo‘lib, inson qalbida biror narsaga nisbatan qattiq ishtiyoq, havas va ishonch uyg‘otishni anglatadi. Ushbu ikki tushuncha o‘rtasidagi farqni va o‘zaro uyg‘unlikni to‘g‘ri tushunish tizimli faoliyatni to‘g‘ri tashkil etishda muhim ahamiyatga ega.
Birinchi tushuncha asosan keng qamrovli, nazariy va g‘oyaviy xarakterga ega bo‘ladi. Unda muayyan ta’limot, qadriyat yoki tizimning mohiyati, ahamiyati va uzoq muddatli maqsadlari tushuntiriladi. Masalan, sog‘lom turmush tarzining inson hayoti va jamiyat kelajagi uchun ahamiyatini tushuntirish, uning ilmiy asoslarini bayon qilish keng qamrovli tushuntirish ishlarining vazifasidir. Bu jarayon ko‘proq insonning ongi va tafakkuriga, uning mantiqiy xulosalar chiqarish qobiliyatiga yo‘naltiriladi. Undan ko‘zlangan maqsad inson ongida mustahkam bilim va dunyoqarashni shakllantirishdir.
Ikkinchi tushuncha esa ko‘proq hissiy va tezkor xarakterga ega bo‘ladi. U odamlarni darhol harakat qilishga, aniq bir qadamni tashlashga chorlaydi. Agar biz yuqoridagi misolni davom ettiradigan bo‘lsak, odamlarni ertalabki badantarbiyaga chiqishga, ma’lum bir sport musobaqasida qatnashishga yoki zararli odatlardan zudlik bilan voz kechishga da’vat etish aynan ikkinchi atamaning amaliy ko‘rinishidir. Bu jarayon mantiqdan ko‘ra ko‘proq hissiyotlarga, ya’ni g‘ayrat, shavq va shaxsiy motivatsiyaga tayanadi. Xulosa qilib aytganda, tizimli yondashuv odamlarga g‘oyani tushuntirsa va uning zarurligini isbotlasa, hissiy da’vat ularni ushbu g‘oya asosida amaliy harakat qilishga undaydi.
Zamonaviy Davrda Axborot Tarqatishning Asosiy Turlari
Bugungi globallashuv va axborot texnologiyalari asrida ijtimoiy ongni shakllantirish va yo‘naltirish faoliyati juda ko‘p tarmoqlarga bo‘linib ketdi. Ularning har biri o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlari va qo‘llaydigan uslublariga ko‘ra bir-biridan farq qiladi. Hozirgi kunda ijtimoiy hayotda eng ko‘p qo‘llaniladigan turlarni tahlil qilish orqali ushbu sohaning qanchalik keng qamrovli ekanligini ko‘rishimiz mumkin.
Birinchi navbatda, davlat va jamiyat hayotida muhim o‘rin tutadigan ijtimoiy-siyosiy yo‘nalishni tilga olish joiz. Ushbu tur doirasida davlat tomonidan qabul qilinayotgan qonunlar, islohotlar, qabul qilingan davlat dasturlari va milliy strategiyalarning mazmun-mohiyati keng jamoatchilikka tushuntiriladi. Bu jarayondan ko‘zlangan asosiy maqsad fuqarolarning huquqiy va siyosiy madaniyatini yuksaltirish, ularda davlat siyosatiga nisbatan daxldorlik tuyg‘usini shakllantirish va jamiyatda barqarorlikni ta’minlashdan iborat. Bunday faoliyat odatda ochiqlik, shaffoflik va haqqoniy faktlarga tayanadi.
Ikkinchi muhim yo‘nalish bu ma’naviy-ma’rifiy yo‘nalishdir. Bu tur jamiyat a’zolarining, ayniqsa, yosh avlodning axloqiy va ma’naviy dunyoqarashini boyitishga xizmat qiladi. Unda milliy qadriyatlar, vatanparvarlik, oila muqaddasligi, ota-onaga hurmat va o‘zaro birdamlik kabi fazilatlar ilgari suriladi. Globallashuv sharoitida turli yot va zararli g‘oyalarga qarshi ma’naviy immunitet hosil qilishda ushbu yo‘nalishning o‘rni beqiyosdir. Ma’naviy-ma’rifiy tushuntirish ishlari quruq va’zxonlikdan xoli bo‘lib, hayotiy misollar va buyuk ajdodlarimizning merosiga tayangan holda olib borilishi uning ta’sirchanligini oshiradi.
Uchinchi tur esa tijorat va iqtisodiy sohaga tegishli bo‘lib, bugungi kunda u asosan reklama va jamoatchilik bilan aloqalar shaklida namoyon bo‘ladi. Garchi reklama va g‘oyaviy ta’sir ko‘rsatish texnik jihatdan farq qilsa-da, ularning ikkalasi ham inson ongini va xulq-atvorini o‘zgartirishga, uni ma’lum bir tanlovni amalga oshirishga undashga qaratilgan. Iqtisodiy sohadagi faoliyat iste’mol madaniyatini shakllantirish, yangi mahsulot va xizmatlarni bozorga olib kirish hamda iqtisodiy faollikni oshirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
G‘oyaviy Ta’sir Ko‘rsatish Uslublari va Texnikalari
Muvaffaqiyatli g‘oyaviy ta’sir o‘tkazish shunchaki axborotni uzatish bilan cheklanmaydi, balki u ma’lum bir psixologik, sotsiologik va mantiqiy qonuniyatlarga tayanadi. Insoniyat uzoq yillik tajriba davomida odamlar ongiga samarali ta’sir ko‘rsatishning ko‘plab usullari va texnikalarini ishlab chiqqan. Ushbu usullarni tushunish har bir insonga axborot oqimini to‘g‘ri tahlil qilish va manipulyatsiyalardan himoyalanish imkonini beradi.
Eng keng tarqalgan usullardan biri bu faktlarni tanlab taqdim etish uslubidir. Ushbu usulda ma’lum bir voqea yoki hodisaning faqatgina bir tomoni, ya’ni ma’lum bir maqsadga xizmat qiladigan qismi bo‘rttirib ko‘rsatiladi, qolgan jihatlari esa e’tibordan chetda qoldiriladi. Bu esa tinglovchida bir tomonlama tasavvurning shakllanishiga olib keladi. Yana bir ommabop texnika esa hissiyotlarga murojaat qilishdir. Inson mantiqiy dalillardan ko‘ra ko‘proq qo‘rquv, g‘urur, quvonch yoki hamdardlik kabi kuchli tuyg‘ular ta’sirida tezroq qaror qabul qiladi. Shu sababli, ko‘plab axborot kampaniyalari odamlarning his-tuyg‘ularini qo‘zg‘atish orqali o‘z maqsadlariga erishishga intiladi.
Bundan tashqari, ijtimoiy isbot va nufuzli shaxslar fikridan foydalanish usuli ham juda samarali hisoblanadi. Insonlar tabiatan ko‘pchilik qilayotgan ishni to‘g‘ri deb qabul qilishga yoki o‘zlari hurmat qiladigan mashhur shaxslarning fikriga ergashishga moyil bo‘ladilar. Agar taniqli sportchi, san’atkor yoki olim biror g‘oyani qo‘llab-quvvatlab chiqsa, uning muxlislari ham hech qanday shubhasiz bu fikrga qo‘shiladilar. Shuningdek, axborotni soddalashtirish va takrorlash texnikasi ham muhim o‘rin tutadi. Murakkab ijtimoiy-siyosiy muammolar oddiy va tushunarli shiorlar shakliga keltiriladi va odamlarning xotirasiga muhrlanib qolishi uchun muttasil ravishda takrorlab turiladi.
Axborot Asrida Ommaviy Mediyaning Rol va Ahamiyati
Internet va ijtimoiy tarmoqlarning hayotimizga kirib kelishi axborot tarqatish va ijtimoiy fikrni boshqarish jarayonlarini misli ko‘rilmagan darajada tezlashtirib yubordi. Agar ilgari ma’lum bir g‘oyani butun dunyoga yoyish uchun oylab, hatto yillab vaqt talab etilgan bo‘lsa, bugungi kunda bu ishni bir necha soniya ichida amalga oshirish mumkin. Bu esa zamonaviy medianing rolini yanada oshirdi.
Ijtimoiy tarmoqlar har bir foydalanuvchini nafaqat axborot iste’molchisiga, balki uning faol tarqatuvchisiga ham aylantirdi. Bugungi kunda blogerlar, fikr yetakchilari va oddiy foydalanuvchilar ham o‘z chiqishlari bilan millionlab odamlarning qarashlariga ta’sir ko‘rsatish imkoniyatiga ega. Biroq, bu jarayon o‘zi bilan birga jiddiy xavf-xatarlarni ham olib keldi. Haqiqiy va tekshirilgan ma’lumotlar bilan bir qatorda, feyk, ya’ni yolg‘on xabarlar va manipulyativ materiallarning tarqalishi ham nihoyatda osonlashdi.
Bunday sharoitda an’anaviy ommaviy axborot vositalari, ya’ni professional jurnalistika zimmasiga katta mas’uliyat tushadi. Ular axborotni xolis va haqqoniy yetkazish, faktlarni tekshirish va jamiyatda sog‘lom ijtimoiy fikrni shakllantirishda muvozanat vazifasini bajarishi lozim. Zamonaviy media makonida muvaffaqiyatli faoliyat yuritish uchun nafaqat jozibali kontent yaratish, balki auditoriyaning ishonchini qozonish va uni saqlab qolish eng muhim omilga aylandi.
Sog‘lom Fikr va Media Savodxonlikni Shakllantirish
Axborot xurujlari va manipulyatsiyalar avj olgan hozirgi davrda har bir inson uchun media savodxonlik hayotiy zaruriyatga aylandi. Biz har kuni o‘zimiz istagan va istamagan holda ulkan axborot oqimi bilan to‘qnash kelamiz. Agar insonda ushbu axborotlarni saralash va ularga tanqidiy baho berish ko‘nikmasi bo‘lmasa, u osongina manipulyatsiyalar qurboniga aylanishi mumkin.
Media savodxonlik – bu shunchaki internetdan foydalanishni bilish emas, balki qabul qilinayotgan har qanday ma’lumotning manbasini tekshirish, uning ortida qanday maqsadlar yotganini tushunish va xolis xulosalar chiqara olish qobiliyatidir. Sog‘lom fikrli inson biror bir hissiyotga boy xabarni ko‘rganda darhol unga ishonib ketmaydi, balki quyidagi savollarni o‘rtaga tashlaydi: Bu ma’lumotni kim tarqatmoqda? Ularning maqsadi nima? Ushbu xabar boshqa ishonchli manbalarda ham tasdiqlanganmi?
Jamiyatda tizimli ravishda sog‘lom dunyoqarashni shakllantirish uchun ta’lim muassasalarida yoshlarga boshidanoq tanqidiy fikrlashni o‘rgatish zarur. Bu jarayonda quruq taqiqlardan ko‘ra, tushuntirish va to‘g‘ri yo‘nalish ko‘rsatish usuli ancha samarali natija beradi. Insonning bilimi, dunyoqarashi va ma’naviy asosi qanchalik boy bo‘lsa, u har qanday tashqi salbiy ta’sirlarga va chalg‘ituvchi axborot xurujlariga shunchalik chidamli bo‘ladi.
0 Comments