O‘zbek tili uzoq asrlik tarixiy taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgan bo‘lib, o‘zining ildizlari bilan qadimgi turkiy til qatlamlariga borib taqaladi. Ushbu ko‘hna til tizimida bugungi kunda faol qo‘llanilmaydigan, ammo tarixiy obidalar, bitiktoshlar va qo‘lyozma manbalarda muhrlanib qolgan yuzlab so‘zlar hamda sintaktik birliklar mavjud. Ana shunday o‘ziga xos va chuqur lisoniy vazifaga ega bo‘lgan birliklardan biri ulati so‘zidir. Tarixiy grammatika va turkologiya fanida alohida o‘rin tutadigan ushbu leksema qadimgi turkiy yozma yodgorliklarda, xususan, O‘rxun-Yenisey bitiklarida, eski uyg‘ur yozuvidagi diniy-falsafiy matnlarda va Mahmud Koshg‘ariyning shoh asari bo‘lmish Devonu lug‘atit-turkda tez-tez uchrab turadi. Mazkur maqolada ulati so‘zining ma’nosi, uning qadimgi turkiy tildagi grammatik vazifalari, etimologik tabiati va bugungi zamonaviy o‘zbek tilidagi ekvivalentlari xususida atroflicha fikr yuritiladi.
Til tarixi bilan shug‘ullanuvchi olimlar va filologlar uchun qadimgi matnlardagi har bir so‘zning semantik yukini aniqlash g‘oyatda muhim hisoblanadi. Chunki har qanday til ma’lum bir davr mafkurasi, ijtimoiy tuzumi va xalq dunyoqarashining ko‘zgusidir. Ushbu ko‘hna ko‘makchi so‘z ham o‘z davrining nutqiy qurilishida gap bo‘laklarini bog‘lash va fikrni umumlashtirish uchun xizmat qilgan. Bu qadimiy atamani o‘rganish bizga nafaqat o‘zbek tili tarixiy grammatikasini, balki Markaziy Osiyo hududida yashagan ajdodlarimizning mantiqiy tafakkur tizimini ham chuqurroq anglash imkonini beradi.
Ulati so’zining ma’nosi
Ulati So‘zining Lug‘aviy Va Semantik Ma’nosi
Qadimgi turkiy til leksikasini o‘rganish jarayonida ushbu leksemaning asosiy lug‘aviy ma’nosi bugungi tildagi bir qator yuklama va ko‘makchilarga to‘g‘ri kelishi aniqlangan. Qadimgi turkiy lug‘atlar va tarixiy matnlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, ulati so‘zining ma’nosi zamonaviy o‘zbek tilidagi va shunga o‘xshash, va hokazo, va boshqalar hamda kabi ma’nolarini anglatadi. Ya’ni, nutqda biror-bir narsa-buyum, shaxs yoki tushunchalar ro‘yxati keltirilganda, ularning davomi borligini ko‘rsatish va nutqiy tejamkorlikni ta’minlash maqsadida ushbu so‘z qo‘llanilgan. Masalan, qadimgi matnlarda bir nechta hayvon yoki inson toifalari sanab o‘tilgandan keyin, gap oxirida ushbu birlik ishlatilib, sanalganlarga o‘xshash boshqa unsurlar ham mavjudligi nazarda tutilgan.
Ushbu ko‘makchi so‘z qadimgi turkiy yozma yodgorliklar tilida matn mazmunini umumlashtirish va guruhlash funksiyasini bajargan. Qadimgi turkiy lug‘at (Древнетюркский словарь) ma’lumotlariga ko‘ra, ushbu so‘z o‘zidan oldin kelgan ot turkumiga oid so‘zlarni birlashtirib, ularga umumiy bir ma’no tusini beradi. Shuni ta’kidlash lozimki, ushbu qadimiy yuklama o‘z davrida juda faol bo‘lgan va u faqatgina ma’lum bir hudud yoki dialekt bilan cheklanib qolmay, balki butun turkiy qavmlar adabiy tilining asosiy sintaktik elementlaridan biri bo‘lib xizmat qilgan.
Etimologik Tahlil: So‘zning Ildizi Va Shakllanishi
Lisoniy birliklarning kelib chiqish tarixini, ya’ni etimologiyasini tekshirish ularning asl mohiyatini ochib berishda eng ishonchli usullardan biridir. Ushbu qadimiy so‘zning tarkibini tahlil qilganimizda, uning negizida turkiy tillar uchun eng xarakterli bo‘lgan ula- fe’li yotganini ko‘rishimiz mumkin. Turkiy tillarda ula- o‘zagi bog‘lamoq, ulamoq, davom ettirmoq yoki bir-biriga ulamoq kabi ma’nolarni anglatadi. Bugungi zamonaviy o‘zbek tilidagi ulanish, ulash, ulamoq so‘zlari ham aynan mana shu qadimiy o‘zakdan kelib chiqqan bo‘lib, ma’no jihatidan o‘z qadimiyligini saqlab qolgan.
So‘z oxiridagi -ti yoki -ati qismi esa qadimgi turkiy tilda ravishdosh yoki sifatdosh shakllarini yasovchi, shuningdek, vaqt o‘tishi bilan so‘zni mustaqil ko‘makchiga aylantiruvchi affiks hisoblanadi. Shunday qilib, etimologik nuqtai nazardan qaraganda, ushbu so‘z so‘zma-so‘z tarjima qilinganda ulab, davom ettirib yoki bir-biriga qo‘shib degan ma’noni anglatadi. Fikrni davom ettirish va ketma-ket kelayotgan tushunchalarni bir ipga tizish funksiyasi aynan mana shu etimologik asos tufayli shakllangan. Til taraqqiyoti davomida ushbu harakat bildiruvchi shakl o‘zining sof fe’llik xususiyatini yo‘qotib, to‘liqsiz ma’noli yordamchi so‘zlar turkumiga, ya’ni ko‘makchilar qatoriga o‘tib ketgan.
Qadimgi Turkiy Yodgorliklarda Qo‘llanish Namunalari
Ushbu qadimiy lisoniy vositaning matndagi haqiqiy vazifasini ko‘rish uchun biz toshbitiklar va qadimiy uyg‘ur qo‘lyozmalariga murojaat qilishimiz lozim. Masalan, qadimgi turkiy bitiklarda xoqonlar yoki aslzodalar o‘z xalqiga qarata nutq so‘zlaganda yoki o‘z harbiy yurishlarini bayon qilganda ushbu yordamchi so‘zdan keng foydalanganlar. Matnlarda ko‘pincha beklar, buyruqlar, tarqanlar ulati alqu ulig‘ terin quvrag‘i kabi iboralarni uchratish mumkin. Ushbu jumla bugungi o‘zbek tiliga o‘girilganda beklar, buyruqlar, tarqanlar va boshqa barcha ulug‘ yig‘ilgan jamoat degan ma’noni anglatadi.
Yana bir diqqatga sazovor jihati shundaki, ushbu birlik diniy-falsafiy mazmundagi eski uyg‘ur matnlarida, xususan, Oltun yorug‘ (Oltin yorug‘) va Kuanshi im pusar (Kuan-shi-im Pusar) kabi asarlarda ham ko‘p uchraydi. Ushbu manbalarda dunyodagi tirik mavjudotlar, insoniy his-tuyg‘ular yoki gunoh va savob amallari ro‘yxati keltirilganda, ushbu yordamchi so‘z orqali tushunchalar yakunlanadi. Masalan, qushlar, chumolilar, qo‘ng‘izlar ulati bu tinlig‘lar jumlasi dunyoda qush, chumoli, qo‘ng‘iz va shunga o‘xshash jonivorlar mavjud degan fikrni ifodalaydi. Bu esa ushbu vositaning nafaqat ijtimoiy-siyosiy matnlarda, balki murakkab falsafiy va badiiy asarlarda ham yuksak darajada qo‘llanganidan dalolat beradi.
Grammatik Vazifasi Va Gapdagi O‘rni
Sintaktik nuqtai nazardan qaraganda, ushbu qadimgi birlik gapda teng bog‘lovchi va ko‘makchi vazifasini bir vaqtda bajargan. U asosan uyadosh bo‘laklar guruhidan keyin kelib, ularni bir yerga jamlash va gapning umumiy mantiqiy yakunini ko‘rsatish uchun xizmat qilgan. Zamonaviy o‘zbek tilidagi va boshqalar iborasi gapda qanday vazifa bajarsa, ushbu tarixiy so‘z ham aynan shunday sintaktik yukni o‘z zimmasiga olgan. U o‘zidan oldingi so‘z bilan shaklan bog‘lanib, ma’no jihatidan butun boshli gap bo‘lagini boshqarib kelgan.
Tarixiy grammatika darsliklarida ushbu so‘z ko‘pincha otlashgan ravishdosh yoki sof ko‘makchilar bobida o‘rganiladi. U o‘zining semantik moslashuvchanligi bilan ajralib turadi. Ya’ni, u kelayotgan matnning xarakteriga qarab, gohida faqatgina ikki tushunchani bog‘lovchi va yuklamasi o‘rnida, gohida esa cheksiz davomiylikni bildiruvchi va hokazo ko‘makchisi vazifasida namoyon bo‘ladi. Tilshunos olimlar ushbu holatni qadimgi turkiy til sintaksisining soddaligi va ayni paytda fikrni lo‘nda, ammo keng qamrovli ifodalash imkoniyatiga ega bo‘lganligi bilan izohlaydilar.
Zamonlar Osha O‘zgarish: Hozirgi O‘zbek Tilidagi Ekvivalentlari
Har bir tirik til doimiy ravishda o‘zgarish va rivojlanish jarayonida bo‘ladi. Asrlar o‘tishi bilan ba’zi so‘zlar iste’moldan chiqib ketadi va ularning o‘rnini yangi lisoniy birliklar egallaydi. Biz tahlil qilayotgan ushbu tarixiy leksema ham vaqt o‘tishi bilan jonli so‘zlashuv tilidan va adabiy nutqdan chekinib, o‘z o‘rnini boshqa bog‘lovchi va yordamchi so‘zlarga bo‘shatib bergan. Bugungi kunda zamonaviy o‘zbek tilida gaplashuvchi inson ushbu so‘zni kundalik hayotda mutlaqo ishlatmaydi, biroq uning ma’nosini anglatuvchi mukammal tizim shakllangan.
Hozirgi adabiy tilimizda ushbu qadimiy birlikning o‘rnini bir qancha iboralar va yordamchi so‘zlar to‘ldirmoqda. Bularga quyidagilarni misol keltirish mumkin:
- Va boshqalar: Ushbu ibora asosan shaxslar yoki buyumlar ro‘yxati keltirilganda ishlatiladi.
- Va shunga o‘xshashlar: Bu bir jinsli buyumlar guruhini umumlashtirish uchun qo‘llaniladi.
- Va hokazo: Matnda sanash jarayoni uzoq davom etishi mumkin bo‘lgan o‘rinlarda nutqni qisqartirish uchun xizmat qiladi.
- Kabi va singari: Muayyan tushunchalarni taqqoslash va guruhlash uchun ishlatiladigan ko‘makchilar.
Shunday qilib, ko‘hna matnlardagi ushbu qisqa ko‘makchi bugungi kunda bir nechta ixtisoslashgan yordamchi so‘zlar zanjiriga ajralib ketgan deyishimiz mumkin. Bu esa tilning taraqqiyot davomida yanada aniqroq va funksional jihatdan boyroq bo‘lib borishidan dalolat beruvchi qonuniyatdir.
Turkologiya Fanida So‘zning O‘rganilish Tarixi
Qadimgi turkiy til yodgorliklarini va ulardagi so‘zlar tizimini o‘rganish o‘tgan asrning boshlaridan buyon jahon va o‘zbek tilshunosligining eng muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib kelmoqda. Vilgelm Tomsen, Vasiliy Radlov kabi yirik olimlar O‘rxun-Yenisey bitiklarining sirini ochganlaridan so‘ng, matnlardagi har bir yordamchi so‘z, jumladan, ushbu tahlil qilinayotgan birlik ham olimlar diqqat markazida bo‘ldi. O‘zbek tili tarixini chuqur tadqiq etgan atoqli olimlar G‘ani Abdurahmonov, Nasimxon Rahmonov va Qosimjon Sodiqov kabi tilshunoslarning ilmiy ishlarida qadimgi turkiy tilning grammatik qurilishi va undagi ko‘makchilar tizimi mukammal tahlil qilib berilgan.
Ushbu tadqiqotlarda ulati so‘zining ma’nosi nafaqat oddiy lug‘aviy birlik, balki qadimgi turklarning nutqiy etiketi va sintaktik uslubiyatining ajralmas qismi sifatida baholangan. Olimlarning fikriga ko‘ra, bunday umumlashtiruvchi so‘zlarning mavjudligi qadimgi turkiy tilning yuqori darajada rivojlangan rasmiy-idoraviy va adabiy-monumental uslubga ega bo‘lganligini ko‘rsatadi. Bugungi kunda ham universitetlarning filologiya fakultetlarida qadimgi turkiy til darslarida ushbu atama talabalarga til tarixi va grammatik o‘zgarishlar qonuniyatlarini tushuntirish uchun eng asosiy misollardan biri sifatida o‘qitilmoqda.
0 Comments