O‘zbek tili lug‘at boyligi va ma’noviy qatlamlari jihatidan juda qadimiy va chuqur tarixga ega bo‘lgan tillardan biri hisoblanadi. Tilimizdagi ko‘plab so‘zlar nafaqat kundalik muloqotda, balki falsafiy, tasavvufiy va ilmiy matnlarda ham o‘ziga xos o‘rin tutadi. Shunday so‘zlardan biri «zohir» atamasidir. Zohir so‘zi o‘zbek tilida asosan tashqi ko‘rinish, sirtqi tomon yoki ochiq-oydinlik kabi ma’nolarni anglatadi. Bu so‘z tilimizga arab tilidan kirib kelgan bo‘lib, o‘zining dastlabki lug‘aviy ma’nosida «tashqarida bo‘lgan», «ko‘zga tashlanadigan» degan ma’nolarni ifodalaydi. Uning mohiyatini to‘liq tushunish uchun nafaqat kundalik iste’moldagi o‘rnini, balki falsafiy kontekstdagi qarama-qarshi tushunchasi bilan bog‘liq jihatlarini ham o‘rganish maqsadga muvofiqdir.
Zohir so’zining ma’nosi
Zohir atamasining lug‘aviy va etimologik ildizlari
Etimologik jihatdan qaraganda, bu tushuncha arab tilidagi «zuhur» (ko‘rinish, paydo bo‘lish) o‘zagidan kelib chiqadi. O‘zbek tilshunosligida va klassik adabiyotimizda zohir deganda, inson ko‘zi bilan ko‘ra oladigan, sezgi organlari orqali idrok etiladigan moddiy dunyo va uning qiyofasi nazarda tutiladi. So‘zning lug‘aviy ma’nosi shundan iboratki, u hech qanday parda yoki yashirinlik bilan o‘ralmagan, aksincha, barchaga barobar namoyon bo‘lib turgan holatni anglatadi. Masalan, biror narsaning yuzasi yoki tashqi qiyofasi haqida gap ketganda, biz ko‘pincha ushbu atamani qo‘llaymiz.
Bundan tashqari, ushbu atama nutqiy jarayonlarda ochiq-oydinlikni ta’kidlash uchun ham ishlatiladi. Agar biror hodisa yoki fakt shubhasiz va ravshan bo‘lsa, u holatni tasvirlash uchun «zohir bo‘lmoq» iborasi tez-tez uchraydi. Bu nafaqat jismoniy obyektlarga, balki mavhum tushunchalarga ham taalluqlidir. Masalan, insonning fe’l-atvorida namoyon bo‘layotgan hissiyotlar yoki qiyofasidagi o‘zgarishlar ham shunday so‘z bilan tavsiflanishi mumkin. Shu tariqa, so‘z nafaqat obyektni, balki jarayonni ham ifodalash qudratiga egaligini ko‘ramiz.
Falsafiy va tasavvufiy nuqtayi nazar
Madaniyatimiz va tafakkur tariximizda zohir so‘zi ko‘pincha «botin» atamasi bilan bir juftlikda qo‘llanadi. Bu ikki tushuncha bir-birini to‘ldiruvchi, lekin mohiyatan qarama-qarshi ikki qutbdir. Agar zohir tashqi ko‘rinish va moddiy olamni anglatib, sirtqi qatlamni qamrab olsa, botin narsalarning ichki mohiyati, yashirin qismi va sirli tomonini bildiradi. Tasavvufiy qarashlarga ko‘ra, har bir narsaning zohiriy qiyofasi uning botiniy mohiyatiga nisbatan birinchi bosqich hisoblanadi. Inson barcha narsalarni avvalo ularning tashqi belgilari orqali anglaydi.
Bu falsafiy qarash ilm-fan va adabiyotda juda muhim o‘rin tutadi. Masalan, diniy va falsafiy matnlarni o‘qishda ham olimlar zohiriy ma’no va botiniy ma’no masalasiga alohida e’tibor qaratishgan. Zohiriy talqin deganda, so‘zning to‘g‘ridan-to‘g‘ri, lug‘aviy ma’nosi tushuniladi. Bu har qanday matnni tushunishning birinchi va eng zaruriy bosqichidir. Agar matnning tashqi qobig‘i – ya’ni uning zohiriy qismi to‘g‘ri anglanmasa, uning chuqurroq, ya’ni botiniy ma’nosiga kirib borish imkonsizdir. Shuning uchun ham buyuk mutafakkirlarimiz har qanday ilmni o‘rganishda avvalo zohiriy ma’lumotlarni chuqur o‘zlashtirishni tavsiya qilishgan.
Adabiy va badiiy matnlarda qo‘llanilishi
O‘zbek adabiyotida, xususan, klassik she’riyatda ushbu so‘z juda ko‘p marotaba qo‘llanilgan. Navoiy, Bedil va Mashrab kabi shoirlar o‘z asarlarida dunyoviy go‘zallikni tasvirlashda zohiriy husnni, ya’ni yuz-ko‘zning ko‘rinishini vasf etishgan. Biroq, bu go‘zallik ko‘pincha botiniy ma’naviy kamolotning timsoli sifatida namoyon bo‘lgan. Badiiy matnlarda ushbu atama faqatgina tasviriy vosita emas, balki chuqur falsafiy ma’noga ega bo‘lgan estetik kategoriyadir.
Zamonaviy o‘zbek tilida ham bu so‘z o‘zining adabiy mavqeini saqlab qolgan. Yozuvchilar va shoirlar inson ruhiyati bilan uning tashqi qiyofasi o‘rtasidagi farqni yoritish uchun ushbu atamadan foydalanishadi. Masalan, qahramonning yuzida zohir bo‘layotgan qahr yoki quvonch, uning botinida yashirinib yotgan haqiqiy his-tuyg‘ularni ochib beradi. Bu kabi qo‘llanishlar orqali tilimizdagi so‘z boyligining naqadar rang-barang ekanini va murakkab ruhiy jarayonlarni ifodalashda qanchalik qulay ekanini ko‘rish mumkin.
Zohir va inson idroki o‘rtasidagi bog‘liqlik
Insonning dunyoni anglash jarayoni bevosita idrok etish qobiliyatiga bog‘liq. Biz atrofdagi narsalarni dastlab ularning ranglari, shakllari va harakatlari orqali, ya’ni zohiriy jihatdan qabul qilamiz. Bu bizning biologik va ruhiy xususiyatlarimizning bir qismidir. Biroq, inson tafakkuri shu bilan cheklanib qolmaydi. Idrokning keyingi bosqichi – tahlil qilish va mushohada yuritish jarayonida biz narsalarning zohiriy pardasini ochib, ularning asl mohiyatiga yetib borishga harakat qilamiz.
Shu ma’noda, zohir tushunchasi bilim olishning birinchi pillapoyasidir. Har qanday ilmiy kashfiyot ham dastlabki kuzatuv – ya’ni zohiriy belgini payqashdan boshlanadi. Agar biz dunyoni faqat zohiriy qatlamda qoldiradigan bo‘lsak, u holda hayotimiz juda yuzaki va mazmunsiz bo‘lib qolishi mumkin. Ammo, agar biz faqat botiniy, yashirin ma’nolarga berilib, tashqi ko‘rinishni inkor qilsak, u holda haqiqatdan uzoqlashish xavfi ham mavjud. Shuning uchun muvozanat – ham tashqi ko‘rinishni to‘g‘ri idrok etish, ham ichki mohiyatni chuqur anglash – sog‘lom tafakkurning belgisi hisoblanadi.
Ijtimoiy munosabatlar va zohiriy qiyofa
Ijtimoiy hayotimizda ham «zohiriy qiyofa» tushunchasi muhim ahamiyat kasb etadi. Odamlar o‘zlarini jamiyatda qanday tutishi, qanday kiyinishi yoki qanday gapirishi – bularning barchasi ijtimoiy munosabatlarning zohiriy qatlamini tashkil etadi. Ko‘pincha birinchi taassurot aynan zohiriy ko‘rinish asosida shakllanadi. Biroq, jamiyatshunoslik va psixologiya fanlari bizni bu taassurotning hamisha ham to‘g‘ri bo‘lmasligi mumkinligi haqida ogohlantiradi. Chunki, zohir ba’zan botinni yashirib turadigan parda vazifasini ham bajarishi mumkin.
Madaniyatimizda ham insonning tashqi ko‘rinishiga qarab baho bermaslik kerakligi haqida ko‘plab maqollar va hikmatli so‘zlar mavjud. Bu shuni anglatadiki, o‘zbek xalqi qadimdan zohir va botin orasidagi farqni yaxshi anglagan va hech qachon faqat tashqi qobiqqa qarab xulosa chiqarishni ma’qul ko‘rmagan. Shunga qaramay, tashqi tartib va ozodalik, ya’ni zohiriy poklik ham madaniyatimizning ajralmas qismidir. Demak, zohiriy va botiniy sifatlarning uyg‘unligi insonning komillikka erishuvidagi asosiy omillardan biri bo‘lib qolmoqda.
0 Comments