Ko’z o’ngingizga keltiring: 1945-yil, Yaponiyaning Xirosima shahriga atom bombasi tashlanadi. Bir lahzada minglab odamlar halok bo’ladi, shahar vayronaga aylanadi. Bu voqea Ikkinchi jahon urushining eng dahshatli sahifalaridan biri, albatta. Lekin urushning o’zi shunchaki bir portlash emas, balki uzoq davom etgan, millionlab hayotni o’z ichiga olgan, dunyo xaritasini o’zgartirib yuborgan bir fojia. Biz ko’pincha urushni urushayotgan davlatlar, ulkan janglar haqida eshitamiz, ammo uning oddiy insonlar hayotiga qanday ta’sir qilganini, qanchalik katta iz qoldirganini ko’pincha unutib qo’yamiz.
Urushdan oldingi dunyo va uning sabablari
XX asr boshlarida dunyo katta o’zgarishlar arafasida edi. Birinchi jahon urushining yaralari hali bitmagan, ko’plab davlatlar iqtisodiy va siyosiy inqirozni boshdan kechirayotgan edi. Germaniyada fashizmning kuchayishi, Italiyada Mussolinining faoliyati va Yaponiyaning ekspansionistik siyosati dunyoni yana bir bor katta to’qnashuv sari itarayotgan edi. Ayrimlar uchun bu – davlatlararo kelishmovchilik, strategik manfaatlarning to’qnashuvi bo’lishi mumkin. Lekin menimcha, bu ko’proq g’oyaviy kurash edi: demokratiya, kommunizm va fashizm o’rtasidagi kurash. Qanchalik achinarli bo’lmasin, urushlar ko’pincha insoniyatning o’zgalar ustidan hukmronlik qilish istagidan kelib chiqadi.
1939-yil 1-sentabrda Germaniyaning Polshaga bostirib kirishi bilan urush boshlandi. Bu shunchaki chegarani buzish emasdi, bu Yevropaning tinchligi uchun ulkan tahdid edi. Bir-ikki hafta ichida Polsha hududining katta qismi Germaniya va Sovet Ittifoqi tomonidan bo’linib olindi. Bu harakatlar kelajakda yana qancha qon to’kilishiga, qancha oilalar parokanda bo’lishiga sabab bo’lishini hech kim tasavvur ham qila olmagan. Urush tezda Yevropaning katta qismiga, keyin esa butun dunyoga yoyildi. Britaniya, Fransiya, keyinroq Sovet Ittifoqi va AQSh urushga tortildi. Yaponiya esa Tinch okeanida o’z ta’sirini o’tkazishga harakat qildi.
Jang maydonlaridagi dahshatlar va tinch aholi azoblari
Ikkinchi jahon urushi nafaqat armiyalar o’rtasidagi janglar bilan esda qoldi, balki u tinch aholiga qarshi amalga oshirilgan vahshiyliklar bilan ham ajralib turadi. Ko’plab shaharlar vayron qilingan, millionlab odamlar o’z uy-joylaridan ayrilgan. Eng dahshatlisi, bu urushda genotsidlar sodir etildi. Gitler rejimi tomonidan yahudiylarga qarshi olib borilgan Holokost, ya’ni olti million yahudiyning tizimli ravishda qatl etilishi insoniyat tarixidagi eng qora sahifalardan biridir. Bu shunchaki urush qurbonlari emas, bu irqiy va milliy kamsitishlar oqibati. O’shanda odamlar shunchaki boshqa millatga mansubligi yoki boshqa dinga e’tiqod qilgani uchun o’ldirilgan. Bu qanday aql bovar qilmaydigan fojia, axir?
Sovet Ittifoqi hududida janglar ayniqsa shiddatli kechdi. Stalingrad jangi, Moskva uchun janglar, Leningrad qamali kabi voqealar millionlab askarlar va tinch aholining hayotini olib ketdi. Leningrad qamali deyarli 900 kun davom etdi. Tasavvur qiling, ikki yildan ko’proq vaqt davomida odamlar ochlik, sovqotish va doimiy bombardimon ostida yashashga majbur bo’lgan. Bu vaqt ichida taxminan 1,1 millionga yaqin tinch aholi halok bo’lgan. Bu raqamlar shunchaki statistik ma’lumot emas, har biri bitta inson, bitta oila, bitta hayot degani.
Urushning dunyoga ta’siri va uning saboqlari
1945-yilning sentabrida Yaponiya taslim bo’lishi bilan Ikkinchi jahon urushi rasman tugadi. Ammo uning oqibatlari uzoq yillar davom etdi. Urush natijasida dunyoda siyosiy kuchlar nisbati o’zgardi. AQSh va Sovet Ittifoqi dunyoning ikki buyuk davlatiga aylandi va bu ikki davlat o’rtasidagi «Sovuq urush» boshlanishiga olib keldi. Yevropaning ko’plab mamlakatlari vayron bo’ldi, ularning iqtisodiyotini tiklash uchun ko’p yillar kerak bo’ldi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) tashkil etildi, uning asosiy maqsadi kelajakda bunday global urushlarning oldini olish edi.
Urushdan olingan eng muhim saboqlardan biri – tinchlikning qadrini bilish. Har qanday kelishmovchilikni, har qanday ziddiyatni urushsiz, muzokaralar yo’li bilan hal qilish mumkinligini tushunish kerak. Ikkinchidan, inson huquqlariga rioya qilish, irqiy yoki milliy kamsitishlarga yo’l qo’ymaslik eng muhim qadriyatlardir. Holokost kabi voqealar takrorlanmasligi uchun biz doim hushyor bo’lishimiz kerak. Urushlar faqat g’olib va mag’lublarni yaratmaydi, u hamma uchun yo’qotish keltiradi. Shuning uchun ham tinchlikni qadrlash, uni asrash har birimizning burchimizdir.
Bugungi kunda ham dunyoning turli burchaklarida urushlar davom etmoqda. Afsuski, insoniyat hali ham o’z xatolaridan to’liq saboq olganicha yo’q. Ikkinchi jahon urushi bizga shuni ko’rsatdiki, urush – bu hech qachon yechim emas. U faqat vayronagarchilik va qayg’u keltiradi. Shuning uchun ham tinchlik uchun kurashish, xalqlar o’rtasida do’stlik va hamjihatlikni mustahkamlash har qachongidan ham muhimroq.
0 Comments