Ko’chada yomg’ir tomchilayapti, men esa derazadan tashqariga termulib, qandaydir bir urush haqidagi eski filmni esladim. Qahramonlar jangovar maydondan qaytishganda, ularning ko’zlarida nafaqat g’alaba quvonchi, balki yo’qotishning achchiq izlari ham aks etardi. Bu ko’zlar urushning haqiqiy yuzini, uning jamiyatga qoldirgan chuqur yaralarini ko’rsatardi. Ko’pincha biz urushni faqat janglar, strategiyalar va qahramonliklar timsolida ko’ramiz. Lekin uning ortida qolgan, ko’zga ko’rinmas, lekin eng og’ir oqibatlari haqida kamroq gapiramiz. Bugun aynan shu haqida, urushning jamiyat va iqtisodiyotga uzoq muddatli ta’sirining yana bir jihati haqida suhbatlashmoqchiman.

Harbiy xarajatlar va uning iqtisodiyotga yuklamasi

Urush boshlanishi bilan birinchi navbatda harbiy xarajatlar keskin oshadi. Davlatlar qurol-yarog’, texnika, askarlar ta’minoti uchun katta mablag’ sarflaydi. Bu mablag’lar qayerdan keladi? Ko’pincha bu xalqning soliqlaridan, davlat qarzlaridan yoki hatto kelajak avlodlar hisobidan olinadi. Masalan, Birinchi jahon urushi davomida Yevropa davlatlarining harbiy xarajatlari ularning yillik daromadidan bir necha barobar oshib ketgan. Bu esa iqtisodiyotni sekin-asta quritib yuboradi. Ishlab chiqarish sanoati harbiy ehtiyojlarga yo’naltirilgach, oddiy fuqarolar uchun zarur bo’lgan tovarlar ishlab chiqarish kamayadi. Narxlar ko’tariladi, inflyatsiya kuchayadi. Odamlar kundalik hayot uchun kurashishga majbur bo’lishadi. Eng yomoni, urush tugagandan keyin ham bu yuk darhol yengillashmaydi. Davlatlar qarzlarini to’lash, vayron bo’lgan infratuzilmani tiklash uchun yana ko’p yillar sarflaydi. Bu esa iqtisodiyotning to’liq tiklanishini uzoq muddatga cho’zib yuboradi.

Insoniy kapital yo’qotishlari va uning oqibatlari

Urushning eng katta yo’qotishi bu insoniy kapitaldir. Janglarda halok bo’lgan millionlab yosh va mehnatga layoqatli insonlar nafaqat oilalari uchun, balki butun jamiyat uchun katta yo’qotishdir. Bu yo’qotishning iqtisodiy ta’siri ham juda katta. Ishchi kuchi kamayadi, malakali mutaxassislar yetishmay qoladi. Sog’lom fikrlar, yangi g’oyalar rivojlanishdan to’xtaydi. Yana bir muhim jihat, urushdan singan jismoniy va ruhiy salomatlik bilan qaytganlar. Ularni jamiyatga qayta integratsiya qilish, ularga yordam berish ham davlat va jamiyat uchun katta mas’uliyat yuklaydi. Men bir safar Ikkinchi jahon urushidan qatnashgan bir chol bilan suhbatlashganman. Uning hikoyalarida g’alaba haqida emas, balki do’stlarini yo’qotgani, ko’rgan azob-uqubatlari haqida ko’proq gapirardi. Uning ko’zlarida hali ham o’sha urushning aksini ko’rish mumkin edi. Bu insoniy fojia, uning ta’siri bir umrga qoladi.

Madaniyat va ma’naviyatga ta’sir

Urushlar nafaqat moddiy dunyoni, balki ma’naviy dunyoni ham vayron qiladi. Tarixda ko’plab madaniyat yodgorliklari, qadimiy shaharlar urushlar qurboni bo’lgan. Rim imperiyasining qulashi, Buyuk Ipak yo’lining ayrim hududlarida urushlar oqibatida savdo-sotiqning to’xtab qolishi bunga misol bo’la oladi. Urush davomida odamlarning dunyoqarashi o’zgaradi. Narsalarga bo’lgan munosabat, qadriyatlar o’zgarishi mumkin. Ba’zan bu o’zgarishlar ijobiy bo’lishi mumkin, masalan, jamiyatda birlik va hamjihatlik kuchayishi. Lekin ko’pincha urushlar nafrat, ishonchsizlik va zolimlikni kuchaytiradi. Oila institutiga, jamiyatdagi ishonchga putur yetadi. Qayta tiklash jarayonida madaniyat va ma’naviyatni ham tiklash, avvalgi qadriyatlarni qayta jonlantirish juda muhim. Bu jarayon ham anchagina vaqt va sa’y-harakatni talab qiladi. Tarix shuni ko’rsatadiki, urushdan chiqqan jamiyatlar ko’pincha o’z madaniy merosiga yanada ko’proq e’tibor qaratishadi, uni himoya qilishga intilishadi.

Kelajak uchun saboqlar

Har bir urush o’zidan keyin ko’plab saboqlar qoldiradi. Eng muhimi, urushning hech qachon yechim emasligini tushunish. Diplomatiya, muzokaralar va tinch yo’llar bilan kelishuvga erishish har doim ham urushdan ko’ra samaraliroq va kamroq qurbonlik talab qiladi. Tarixiy misollar shuni ko’rsatadiki, eng katta sivilizatsiyalar ham urushlar tufayli yo’qolib ketgan yoki zaiflashgan. Iqtisodiyotni harbiy maqsadlarga yo’naltirish o’rniga, uni ta’lim, sog’liqni saqlash va infratuzilmani rivojlantirishga sarflash kelajak uchun ko’proq foyda keltiradi. Insoniy kapitalni qadrlash, har bir hayotni muhofaza qilish har qanday g’alabadan ko’ra qimmatliroqdir. Urushdan keyingi tiklanish ko’p yillarni oladi, lekin agar biz o’tmish xatolaridan saboq olsak, kelajakda bunday fojialarning oldini olishimiz mumkin. Xo’sh, biz bu saboqlarni qanchalik o’rganmoqdamiz? Bu savol har birimizni o’ylantirishi kerak.

» } } } .

» .

MÜƏLLİF Ali Husanov

Beynəlxalq siyasi hadisələri izləyən baş müxbir.