Tunlar osmonga qarab o’ylashni yaxshi ko’raman. Yulduzlar, sayyoralar, galaktikalar… Har safar biror narsa haqida o’ylaganimda, beixtiyor xayolim cheksiz olamga uchib ketadi. Lekin qancha ko’p o’rgansak, shuncha ko’p savollar tug’iladi. Axir, biz Koinot haqida haqiqatan ham nimani bilamiz? Bu bepoyon makonning qanchalik ko’p sirlari hali ham bizdan yashiringan?
Qora materiya va qora energiya: Koinotning ko’rinmas qismi
Koinotning taxminan 95% i biz ko’ra olmaydigan, his qila olmaydigan narsalardan iborat. Qolgan 5% i esa biz bilgan oddiy materiya – yulduzlar, sayyoralar, biz o’zimiz. Qolgan ulkan qism – bu qora materiya va qora energiya. Qora materiya nima? Uning tortish kuchi borligi seziladi, chunki u galaktikalar bir-biridan uzoqlashmasligiga yordam beradi. Lekin u nur taratmaydi, aks ettirmaydi, shuning uchun uni teleskoplar bilan ham ko’rib bo’lmaydi. Qora energiya esa yanada sirliroq. U Koinotning kengayishini tezlashtiryapti. Tasavvur qiling, biz bir pufakni puflayapmiz va u tobora tezroq kattalashmoqda. Bu qora energiya tufayli. Ammo bu narsalar haqida biz hali juda kam ma’lumotga egamiz. Ularning tabiatini tushunish ilmiy dunyoni eng katta muammolaridan biri.
Menimcha, bu haqiqatan ham hayratlanarli. Biz atrofimizdagi dunyoni, hatto o’zimizni ham to’liq tushunmasligimiz mumkin. Koinotning ko’p qismi bizdan yashiringan ekan, bu bizni yanada ko’proq o’rganishga undashi kerak.
Hayot boshqa sayyoralarda bormi?
Bu savol insoniyatni ming yillardan beri qiziqtirib keladi. Biz yolg’izmizmi? Koinot shunchalik ulkan bo’lsa, unda bizdan boshqa ham aqlli mavjudotlar bo’lishi mumkin-ku, to’g’rimi? Millionlab, balki milliardlab galaktikalar, har birida milliardlab yulduzlar va ularning atrofida aylanayotgan sayyoralar bor. Shunday ekan, nima uchun biz hali hech kim bilan uchrashmadik? Bu Fermi paradoksi deb ataladi. Agar hayot ko’p joyda paydo bo’lishi mumkin bo’lsa, unda nima uchun biz ularning izlarini ko’rmayapmiz? Balki ular bizdan ancha rivojlangan va biz bilan aloqa qilishni istashmaydi? Yoki ularning hayoti biz tushunadigan darajada emas? Yoki biz hali ularni topish texnikasiga ega emasmiz? Bu savolga javob topish uchun astrobiologlar juda ko’p ishlamoqda. Ular Yerga o’xshash sayyoralarni qidirishmoqda, atmosferada hayot borligini ko’rsatuvchi izlarni aniqlashga harakat qilishmoqda.
Koinotning boshlanishi va oxiri
Katta portlash (Big Bang) nazariyasi Koinotning boshlanishi haqidagi eng keng tarqalgan gipotezadir. Unga ko’ra, Koinot taxminan 13.8 milliard yil oldin juda kichik, o’ta zich nuqtadan boshlangan va keyin tez kengayib, bugungi holatiga kelgan. Lekin Katta portlashdan oldin nima bor edi? Bu savolga hech kim aniq javob bera olmaydi. Chunki bizning tushunchamizdagi vaqt va fazo Katta portlash bilan boshlangan. Shuningdek, Koinotning oxiri haqida ham turli nazariyalar mavjud. Koinot abadiy kengayib boraveradimi? Yoki bir kun kelib yana kichrayib, «Katta siqilish» (Big Crunch) yuz beradimi? Yoki qora energiya uni shunchalik tez yirtib tashlaydimiki, hatto atomlar ham bir-biridan ajralib ketadi – bu «Katta yirtilish» (Big Rip) deyiladi. Hozirgi ma’lumotlar Koinotning abadiy kengayib borishini ko’rsatmoqda, lekin bu ham hali yakuniy xulosa emas.
Men shaxsan Katta portlashdan oldin nima bo’lganligi haqida o’ylaganimda, boshi aylanib ketadi. Bu haqiqatan ham tushunish qiyin bo’lgan narsa. Bizning miyamiz cheklangan narsalar uchun yaratilgan, lekin Koinot cheksiz. Bu farqni tushunish juda qiyin.
Qora tuynuklar: Koinotning eng sirli obyektlari
Qora tuynuklar – bu Koinotdagi eng g’ayrioddiy va sirli obyektlardir. Ularning tortish kuchi shu qadar kuchliki, hatto yorug’lik ham undan qochib qutula olmaydi. Qora tuynuklarning ichida nima borligi, u yerda qanday qonunlar hukmronligi haqida hech kim aniq bilmaydi. Ular haqida ko’plab nazariyalar mavjud, lekin tasdiqlangan faktlar kam. Masalan, bizning Somon yo’li galaktikamizning markazida ham ulkan qora tuynuk borligi aniqlangan. Uning massasi quyosh massasidan 4 million barobar kattadir! Bu qora tuynuklar haqida o’rganish bizga tortish kuchi, fazo va vaqt haqidagi tushunchalarimizni yanada chuqurlashtirishga yordam beradi.
Koinot haqida o’rganish hech qachon tugamaydigan jarayon. Har bir kashfiyot yangi savollarni tug’diradi. Bu sirli olamning yana qancha mo’jizasi bizni kutayotganini tasavvur qilish ham qiyin. Balki kelajakda insoniyat bu savollarning ko’pchiligiga javob topar, kim biladi?
»
0 Comments