Toshkentning eski shahar ko’chalarida sayr qilib yurganimda, har bir ko’cha burchagidan kelayotgan mazali taomlarning hidi dimog’imni chuv tushiradi. Ayniqsa, palovning o’ziga xos xushbo’yligi, somsa va norinning achchiq-chuchuk ta’mi — bular bari mening bolaligim, ya’ni butun O’zbekiston madaniyatining ajralmas qismidir. Har gal oilaviy yig’inlarda dasturxon atrofida o’tirib, bir-biridan mazali taomlarni tanovul qilarkanmiz, o’z-o’zimizdan xayron qolamiz: axir, bu taomlar qanday paydo bo’lgan? Ularning har birining o’ziga xos tarixi va siri nimada?
Palovning dunyosi: Nafaqat taom, balki falsafa
Oʻzbek taomlari deganda, avvalo koʻz oʻngimizda palov gavdalanadi. Palov — bu shunchaki ovqat emas, bu bizning madaniyatimiz, mehmondoʻstligimiz va hatto hayot tarzimizning timsoli. Har bir viloyatning o’ziga xos palovi bor. Samarqandning to’y palovi, undagi guruchning don-don bo’lib pishishi, mayiz va no’xat bilan bezatilishi — bu alohida san’at. Buxoroning choyxona palovi esa, o’zining yog’li va to’yimli bo’lishi bilan ajralib turadi. Andijon palovi esa, ko’pincha qo’y yog’i bilan tayyorlanadi va uning ta’mi bir-ikki kun o’tgach yanada ochiladi.
Men bir marta Samarqandda bo’lib, to’y palovining tayyorlanish jarayoniga guvoh bo’lganman. Bir necha soat davom etadigan bu jarayon shunchalik e’tibor talab qiladiki, hatto bir lahza ham ko’z uzib bo’lmaydi. Qozonga yog’ solinishi, piyozning qovurilishi, sabzining to’g’ralishi va albatta, guruchning to’g’ri suvda va to’g’ri vaqtda solinishi — har bir bosqichning o’z siri bor. Va natijada paydo bo’lgan taomning mazasi esa, tilga olib bo’lmas darajada ajoyib edi. Siz ham qachonlardir Samarqand palovini tatib ko’rgansizmi? Uning ta’mi haqida nima deysiz?
Somsaning rang-barang olami: Har bir luqmasida bir hikoya
Palovdan keyin, albatta, somsani tilga olmaslikning iloji yo’q. Somsaning ham turlari ko’p. Toshkent to’y somsasining kattaligi, ichidagi go’shtning mazasi va ustidagi xamirining qatqat bo’lishi — bularning bari uni o’ziga xos qiladi. Qishloqlarda tayyorlanadigan oddiy tandir somsalari ham o’ziga yarasha lazzatga ega. Ular ko’pincha oddiygina piyoz va go’sht bilan tayyorlanadi, lekin tandirning o’ziga xos isining ta’siri natijasida paydo bo’lgan ta’mi esa, hech qachon unutilmaydi. Men bir safar Qashqadaryoning tog’li hududlarida mehmon bo’lganimda, shunday somsalardan tatib ko’rgandim. Ular hali issiq, ustida qora sedana sepilgan, ichida esa — tabassumingizni yuzingizga chiqaradigan mazali go’sht va piyoz aralashmasi bor edi. Bu taomni yeb, nafaqat qorningiz to’yadi, balki qalbingiz ham huzur topadi.
Yana bir yodga oladigan narsa bu — kichkina, og’izda erib ketadigan, ba’zan mayiz yoki nok bilan tayyorlanadigan shirin somsalar. Ayniqsa, bayramlarda yoki to’ylarda dasturxonga tortiladigan bu kichik somsalar, ko’pincha bolalarning sevimli taomiga aylanadi. Ularning qarsillab turuvchi xamiri va mazali ichki qismi — bu haqiqiy lazzat!
Non va norin: Sharqona taomlarning qiroli va qirolichasi
Oʻzbek noni — bu shunchaki non emas, bu muqaddas. Har bir nonning o’z shakli, o’z bezagi bor. Lekin eng muhimi, har bir nonning o’ziga xos ta’mi va xushbo’yligi bor. Tandirda yopilgan issiq nonning hidini his qilsangiz, butun dunyodagi tashvishlarni unutib yuborasiz. Nonning qotib qolganini ham zoye ketkazmay, uni maydalab, suzma yoki qatiq bilan aralashtirib yeyish odati ham bizga xos. Bu — tabiatning ne’matini qadrlash degani.
Norin esa — bu o’ziga xos, murakkab va juda mazali taom. Uning tayyorlanishi ko’p mehnat talab qiladi. Qatqat qilib pishirilgan xamirni mayda to’g’rab, ustiga qaynatilgan go’sht va piyoz solib, ko’pincha qatiq yoki suzmali sous bilan tortiladi. Bu taom, ayniqsa, qish kunlarida, sovuqda tanani isitadi va ko’plab energiya beradi. Mening xonadonimda ham norin tez-tez tayyorlanadi, va har safar oila a’zolarimning yuzidagi xursandchilikni ko’rish — men uchun eng katta baxt.
Shirinliklar va ichimliklar: Taomning yakuni
Oʻzbek taomlari shirinliklarsiz toʻliq boʻlmaydi. Halva, parvardalar, navvat — bularning har biri o’ziga xos ta’mga ega. Ayniqsa, mehmonlarga dasturxon tuzalganda, turli xil shirinliklar bilan ularni siylash odati bizda qadimdan bor. Issiq choy bilan birga tortilgan halva yoki navvatning ta’mi — bu haqiqiy zavq. Va albatta, bizning choy madaniyatimizni ham unutmaslik kerak. Yovvoyi choy, ko’k choy, qora choy — har birining o’z muxlisi bor va har bir choyning o’ziga xos tayyorlanish usuli mavjud.
Menimcha, oʻzbek taomlari shunchaki ovqatlanish uchun emas, balki bu bizning madaniyatimizni, tariximizni va oilaviy qadriyatlarimizni oʻzida aks ettiruvchi bir san’atdir. Har bir taomning tayyorlanish jarayonida ishlatiladigan masalliqlar, uni tayyorlash usuli va uni dasturxonga tortish marosimi — bularning barchasi bizni oʻzimizga bo’lgan ishonchni oshiradi va bizni yanada birlashtiradi. Shunday ekan, keling, o’zbek taomlarining sehrli dunyosidan bahramand bo’laylik va bu ajdodlarimizdan qolgan bebaho merosni avaylab asraylik.
0 Comments