Ko’kalamzorlar bag’rida, jonlangan tabiat qo’ynida bahorning ilk nafasi sezilganida, yuragimizda ham bir ajib his uyg’onadi. Bu his – Navro’zning, yangilanish va shodlikning hisidir. Har yili 21-mart yaqinlashar ekan, ko’chalarimiz, mahallalarimiz, hatto uylarimiz ham bu bayramga tayyorgarlik ko’rayotgandek tuyuladi. Xo’sh, aslida bu qadimiy bayram bugungi kunda qanday qiyofa kasb etgan? Qanday an’analarimizni saqlab qolganmiz, qaysilari zamon bilan hamnafas o’zgargan?
Bahor nafasi va dasturxon bezagi
Navro’z deysizmi, bu – nafaqat tabiatning uyg’onishi, balki o’zbek xalqining eng aziz, eng qadimgi bayramlaridan biri. Biz uchun u tabiatning jonlanishi bilan birga, oilaviy qadriyatlarning, mehr-oqibatning ham bayramidir. Bir paytlar, bolaligimda, Navro’z arafasida uyimizning hamma joyi har xil hidlarga to’lib ketardi. Onamning sumalak pishirayotganini eshitib, yoniga borib qiziqish bilan kuzatardim. Katta qozonda, o’tin olovi ustida, bir necha ayolning navbatma-navbat aralashtirishi bilan tayyorlanadigan bu shirinlikning o’zi bir ertak edi. Har bir tamog’ida ming bir duoning, ezgu tilaklarning mujassam bo’lganiga ishonardik.
Bugun ham sumalak pishirish an’anasi davom etmoqda, albatta. Ammo bu jarayon biroz o’zgargan. Hozir ko’pchilik zamonaviy usullardan foydalanib, hatto elektr plitalarda ham tayyorlashga urinadi. Lekin o’sha eski, o’tin olovida, ko’pchilik bo’lib pishirilgan sumalakning ta’mi va ruhi boshqacha edi-da, axir! Menimcha, bu jarayondagi hamjihatlik, bir-biriga yordam berish, hammasi bo’lib birgalikda bayramni kutib olish tuyg’usi – eng muhimi shu narsa yo’qolmasligi kerak. Zamonaviy texnika yordamida tezroq pishirib olish mumkin, lekin o’sha birgalikda harakat qilish, suhbatlashish, qo’shiqlar aytish – bu lahzalar Navro’zning o’ziga xos jozibasi edi-ku!
Qutulish va tozalanish ramzi – Ko’k somsa va boshqa taomlar
Navro’z dasturxonining ajralmas qismi – bu ko’k somsa. Ba’zi hududlarda uni boshqacha nomlashadi, masalan, «ko’k chuchvara» yoki «ko’k guruch». Bu taomning tayyorlanishida ham o’ziga xoslik bor. Bahorning ilk ko’katlaridan, ayniqsa, undan foydalaniladi. Bu ko’katlar nafaqat taomga o’ziga xos mazza beradi, balki bahorning yangi, toza energiyasini ham o’zida mujassam etadi, degan ishonch bor. Ko’k somsa – bu tozalanish va yangilanish ramzidir. Qishning qalin qorlari, sovuqlari ortda qolib, tabiat qanday yasharib chiqqan bo’lsa, biz ham ichimizni, tanamizni tozalashimiz kerak, degan ma’noda.
Yana bir qiziq an’ana – har bir xonadonda etti xil rangdagi, etti xil taomdan iborat dasturxon tuzash. Bu «Haft Sin» an’anasining o’zbekona talqini bo’lsa kerak. Masalan, aynan etti xil ko’katdan tayyorlangan salat, turli rangdagi mevalar, hattoki, har xil rangdagi rangi bo’lgan no’xat va boshqa mahsulotlar ham dasturxonga qo’yiladi. Bu – olamning rang-barangligini, hayotning go’zalligini va yaratganning qudratini ulug’lash, degani. Bu an’ana qanchalik qadimiy bo’lsa, bugungi kunda ham shunchalik qadrlidir.
O’yin-kulgu, tomosha va hamjihatlik
Navro’z – bu faqat taom tayyorlash va yeyish emas, balki o’yin-kulgular, tomoshalar va xalq sayllarining ham bayramidir. Qishloqlarda, ayniqsa, «Uloq ko’pkari»dek o’yinlar katta hayajon bilan o’tkazilgan. Bu o’yinlar nafaqat kuch va chaqqonlikni, balki jamoaviy ruhni, bir-biriga yordam berishni ham targ’ib qiladi. Garchi hozir ko’pkari o’ynaydiganlar soni kamaygan bo’lsa-da, uning o’rnini turli xil sport musobaqalari, konsert dasturlari va madaniy tadbirlar egallagan. Mahallalarda, shahar maydonlarida o’tkaziladigan bayram tadbirlari, xalq qo’shiqlari, raqslari hammasi bo’lib bir umumiy shodiyona muhitini yaratadi.
Eng muhimi, Navro’z bizni bir-birimizga yaqinlashtiradi. Qishda ko’rishishga ulgurmagan qarindoshlar, do’stlar bir-birinikiga mehmonga borishadi. Katta yoshlilar hurmat qilinadi, kichiklar erkalatiladi. Bu kunlarda har bir inson o’zini ko’proq g’amxo’rlik va mehr muhabbat ichida his qiladi. Aynan shu jihati meni har doim hayajonga soladi. Bir-birimizni tushunishimiz, kechirishimiz va qo’llab-quvvatlashimiz kerakligini eslatib turadi. Navro’z shunchaki bir kunlik bayram emas, u hayot tarzi, falsafasi.
Zamonaviy Navro’z: an’ana va yangilik uyg’unligi
Bugungi kunda Navro’z bayramini nishonlashda ko’plab yangiliklar paydo bo’lgan. Masalan, ko’pchilik endi uyda emas, balki bog’larda, tabiat qo’ynida oila a’zolari bilan birgalikda sayl uyushtirishni yaxshi ko’radi. Turli xil milliy liboslar tanlovlari, musiqa festivallari, milliy hunarmandchilik ko’rgazmalari ham Navro’zning ajralmas qismiga aylangan. Bu – demakki, biz o’z madaniyatimizni, an’analarimizni unutmagan holda, ularga yangicha ruh, yangicha ko’rinish berayotganimizdan dalolat. Eng muhimi, bu yangilanishlar qadimiy qadriyatlarimizni yo’qotmasin, ularga yanada ko’proq hurmat bilan qaraylik.
Har yili bahor kelishi bilan, xususan, Navro’z bayrami yaqinlashganida, ko’nglimizda o’zgacha bir his uyg’onadi. Bu nafaqat tabiatning uyg’onishi, balki qalbimizning ham bahorga, yangilanishga tayyor ekanligidan darak beradi. Navro’z – bu bizning eng qadimiy va aziz bayramimiz. Uning ildizlari ming yillar ortiga borib taqaladi. Lekin qanchalik qadimiy bo’lmasin, har yili u yangicha ruh, yangicha ko’rinish bilan bizning hayotimizga kirib keladi. Xo’sh, bu qadimiy an’analar bugungi kunda qanday yangicha qiyofa kasb etmoqda?
Dasturxon to’kinligi va ramziy taomlar
Navro’z dasturxonining o’ziga xos jihati – uning to’kinligi va ramziy ma’noga ega taomlardir. Eng mashhur taomlardan biri – sumalak. Uni tayyorlash jarayoni o’zi bir tantana. Bir necha kun davomida, ko’pchilik bo’lib, o’tin olovi ustida, katta qozonda pishiriladi. Bu jarayon nafaqat mehnat talab qiladi, balki oila a’zolari, qo’ni-qo’shnilarni bir-biriga yaqinlashtiradi. Sumalakning shirinligi va o’ziga xos ta’mi bahorning kelishini, yangi hosilning boshlanishini ramz qiladi. Har bir oilada, har bir mahallada sumalak pishirilishi, uni bir-biriga ulashish – bu mehr-oqibatning, hamjihatlikning yorqin ifodasidir.
Bundan tashqari, ko’k somsa ham Navro’z dasturxonining ajralmas qismiga aylangan. Bahorning ilk ko’katlaridan tayyorlanadigan bu taom, yangi hayotning, tabiatning yasharishining ramzi. Ko’katlarning tozaligi, yangiligi bizga ham tozalanishni, yangi boshlanishlarni eslatadi. Ba’zi hududlarda ushbu an’ana «Haft Sin» nomli, etti xil ramziy taomdan iborat dasturxon tuzash bilan ham boyitiladi. Bu – olamning rang-barangligi, hayotning turli qirralari va yaratganning qudratini ulug’lashdir. Har bir taomning o’ziga xos ma’nosi bor va ular birgalikda dasturxonga fayz, baraka olib kiradi.
O’yin-kulgu va milliy qadriyatlar uyg’unligi
Navro’z bayrami nafaqat dasturxon yozish, balki ko’tarinki kayfiyat, o’yin-kulgular va milliy sport turlari bilan ham ajralib turadi. Qadimda «Uloq ko’pkari» kabi qiziqarli va kuchli o’yinlar o’tkazilgan bo’lsa, bugungi kunda bu an’analar turli xil sport musobaqalari, konsert dasturlari va madaniy tadbirlar bilan boyitilgan. Mahallalarda, parklarda o’tkaziladigan bayram sayllari, xalq qo’shiqlari, raqslari, milliy hunarmandchilik ko’rgazmalari hammasi bo’lib bir umumiy shodiyona muhitini yaratadi. Bu tadbirlar yosh avlodga ajdodlarimizning madaniyatini, urf-odatlarini o’rgatishda muhim rol o’ynaydi.
Eng muhimi, Navro’z bizni bir-birimizga yaqinlashtiradi. Qish faslida ko’rishishga ulgurmagan qarindoshlar, do’stlar bir-birinikiga mehmonga borishadi. Katta yoshlilar hurmat qilinadi, kichiklar erkalatiladi. Oila a’zolari bir joyga to’planib, bir-birlariga yaxshi tilaklar bildirishadi. Bu ko’tarinki kayfiyat, mehr-oqibat muhiti Navro’zning eng qimmatli jihatlaridan biridir. Menimcha, aynan shu jihati bilan Navro’z bizning milliy o’zligimizni yanada mustahkamlaydi.
Zamonaviy talqinlar va kelajak
Bugungi kunda Navro’z bayramini nishonlashda ko’plab zamonaviy yondashuvlar ham paydo bo’lgan. Masalan, ko’pchilik endi uyda emas, balki tabiat qo’ynida, parklarda oila a’zolari bilan birgalikda sayl uyushtirishni afzal ko’radi. Turli xil milliy liboslar tanlovi, musiqa festivallari, milliy hunarmandchilik ko’rgazmalari ham Navro’zning ajralmas qismiga aylangan. Bu – demakki, biz o’z madaniyatimizni, an’analarimizni unutmagan holda, ularga yangicha ruh va ko’rinish berayotganimizdan dalolat. Eng muhimi, bu yangilanishlar qadimiy qadriyatlarimizni yo’qotmasin, ularga yanada ko’proq hurmat bilan qaraylik. Navro’z shunchaki bir kunlik bayram emas, balki u hayot tarzi, falsafasi bo’lib, har yili bizni yangilanishga, yaxshilikka va mehr-oqibatga undaydi.
0 Comments