Hozirgina onam tayyorlagan to‘yib-to‘yib oshning isi dimog‘imga urildi. Bunday paytlarda ko‘chada yurib, mana shu mazali taomning hidini sezib qolsangiz, yuragingiz biram positive urishni boshlaydiki, beixtiyor labingizga tabassum yuguradi. Bu shunchaki ovqat emas-ku, bu bizning o‘zbekona mehmondo‘stligimiz, oilaviy qadriyatlarimiz va ko‘p asrlik an’analarimizning timsoli. Har bir oshxona, har bir oila o‘zining betakror uslubiga ega. Kimdir sabzini maydalab to‘g‘raydi, kimdir piyozni qovurishda alohida mahorat ko‘rsatadi. Bu tafsilotlar esa bizning madaniyatimizning ajralmas qismiga aylanib qolgan.
Oshning ildizlari qayerga qadalgan?
O‘zbek milliy taomlari deganda ko‘pchilikning hayoliga birinchi bo‘lib, albatta, palov (osh) keladi. Lekin to‘g‘rirog‘i, mana shu taomning tarixi naqadar qadimiy ekanligini bilasizmi? Arxeologik qazishmalar va tarixiy manbalarga ko‘ra, palovning ildizlari miloddan avvalgi davrlarga borib taqaladi. Tasavvur qiling-a, ming yillar avval ham bizning ajdodlarimiz bugungi kunda biz sevib iste’mol qiladigan ushbu taomning ilk ko‘rinishlarini tayyorlaganlar. Markaziy Osiyo hududlari, ayniqsa, hozirgi O‘zbekiston hududi palovning vatani hisoblanadi. Bu yerda qadimdan bug‘doy, sholi, sabzi, qo‘y go‘shti yetishtirilgan va bu mahsulotlar palovning asosiy tarkibiy qismlari bo‘lib kelgan. Qadimda palov nafaqat kundalik taom, balki to‘y-tomoshalar, bayramlar va marosimlarning ham ajralmas qismi bo‘lgan. Uni tayyorlash jarayoni ham o‘ziga xos urf-odatlarga boy edi. Masalan, palovni faqat erkaklar tayyorlashi, bu jarayonning o‘ziga xos sir-asrorlari bo‘lishi kabi an’analar bugungi kungacha yetib kelgan. Har bir hududning o‘ziga xos palovi bor: Toshkent palovi, Samarqand palovi, Farg‘ona palovi, Buxoro palovi – bularning har biri o‘ziga xos ta’mi, rangi va tayyorlanish usuli bilan ajralib turadi. Masalan, Toshkent palovida sabzi biroz ko‘proq ishlatilsa, Farg‘ona palovi zirovlari bilan ajralib turadi. Bu tafovutlar bizning madaniyatimizning rang-barangligini ko‘rsatadi.
Nafaqat osh: O‘zbekistonning boshqa taomlari-chi?
Albatta, o‘zbek taomlari faqat palovdan iborat emas. Bizning oshxonamiz juda boy va rang-barang. Keling, boshqa mashhur taomlarga bir nazar tashlaylik. Masalan, manti. Bu taomning ham o‘ziga xos tarixi bor. Qadimda uni tayyorlash uchun maxsus idishlar, ya’ni “mantikosh”lar ishlatilgan. Manti, asosan, bug‘da pishiriladi va ichiga turli masalliqlar solish mumkin: go‘sht, sabzi, kartoshka, hatto qovoq ham. Har bir uy bekasi o‘zining o‘ziga xos shakli va usuli bilan mantini tayyorlaydi. Kimdir dumaloq qilsa, kimdir yarim oy shaklida. Bu ham o‘zbek ayollarining ijodkorligidan dalolat beradi. Yana bir mashhur taom – lag‘mon. Uning ham tayyorlanish jarayoni o‘ziga xos. Qo‘lda uzatilgan makaron, mazali sho‘rva va ustiga solingan ziravorlar – taomning o‘ziga xosligini ta’minlaydi. Lag‘monning ham turlari ko‘p: qovurma lag‘mon, suyuq lag‘mon. Har bir mintaqada o‘ziga xos uslubi mavjud. O‘ylaymanki, har bir o‘zbek oilasida haftada kamida bir marta lag‘mon yoki manti tayyorlanishi shart. Bu bizning kundalik hayotimizga shunchalik singib ketganki, uni alohida taom sifatida emas, balki oddiy, kunlik luqma sifatida qabul qilamiz. Ammo dunyoning boshqa burchaklarida bu taomlar biz uchun qanchalik qadrli bo‘lsa, ular uchun shunchalik kashfiyot bo‘lishi mumkin.
Shashka, somsa va boshqa lazzatlar
O‘zbek oshxonasining yana bir ajralmas qismi bu – shashka. Ayniqsa, yoz oylarida, tabiat qo‘ynida, oila davrasida dimlab pishirilgan, dimog‘ingizni o‘stiradigan shashkaning ta’mi… Bu ta’mni ta’riflab berish qiyin. Har xil go‘shtlardan tayyorlanishi mumkin: qo‘y, mol, tovuq. Va albatta, uning yoniga qo‘yiladigan salatlar va souslar taomning ta’mini yanada ochib beradi. Qadimda shashka tayyorlash ham o‘ziga xos hunar sanalgan. Qaysi yog‘ochdan tandir yasalishi, qanday qilib o‘tin tanlanishi kabi tafsilotlar muhim bo‘lgan. Yana bir mashhur taom bu – somsa. Issiq tandirda pishirilgan, ichida qiymasi bilan, usti yong‘oqdek qip-qizil bo‘lib turgan somsa… Bu taomning ham o‘ziga xos tarixi bor. Qadimda somsa ham, aynan tandirda, to‘g‘rirog‘i, yerga qazilgan chuqurda olov yoqilib, toshlar qizdirilib, o‘sha toshlarga somsa yopishtirilib pishirilgan. Bu usul hozirgi tandirlardan farqli o‘laroq, yanada o‘zgacha ta’m bergan. Somsaning ham turlari ko‘p: piyozli, go‘shtli, kartoshkali, hatto ba’zan shirin somsalar ham uchrab turadi. Qishloqlarda hali ham o‘sha qadimiy uslubda somsa pishiradiganlar bor. Bu an’analarni saqlab qolish juda muhim, chunqim bu bizning o‘zligimizni ko‘rsatadi.
O‘zbek taomlari – madaniyat ko‘zgusi
Har bir o‘zbek taomining o‘ziga xos hikoyasi, o‘ziga xos tarixi bor. Bu taomlar shunchaki ovqat emas, ular bizning madaniyatimiz, urf-odatlarimiz, oilaviy qadriyatlarimizning bir parchasi. Bayramlarda dasturxonga tortiladigan taomlar, to‘ylarda tayyorlanadigan taomlar, hatto oddiy oilaviy kechki ovqatga tayyorlanadigan taomlar ham bizning milliy o‘zligimizni aks ettiradi. Qarang-a, birgina oshni tayyorlash jarayoni ham qanchalik murakkab va o‘ziga xos urf-odatlarga boy. Uni kim tayyorlaydi, qanday ziravorlar ishlatiladi, qanday qilib dasturxonga tortiladi – bularning hammasi madaniyatimizning bir qismi. O‘zbekistonning turli hududlarida yashayotgan millatlar ham o‘zining milliy taomlari bilan o‘zbek oshxonasining boyligiga hissa qo‘shgan. Masalan, uyg‘urlar, koreyslar, ruslar va boshqa millatlar o‘z taomlari bilan bizning madaniyatimizni yanada boyitgan. Bu ham ko‘p millatli O‘zbekistonning o‘ziga xos go‘zalligi. Bugungi kunda o‘zbek taomlari dunyo bo‘ylab mashhur bo‘lib bormoqda. Ko‘plab chet ellik sayyohlar O‘zbekistonga aynan shu mazali taomlarni tatib ko‘rish uchun kelishadi. Va bu biz uchun juda faxrlanarli holat. Bu demakki, bizning madaniyatimiz, bizning urf-odatlarimiz dunyo miqyosida qadrlanmoqda. Bu qadriyatlarni saqlab qolish va kelajak avlodlarga yetkazish bizning burchimizdir.»
0 Comments