Hamma narsa oddiy boshlanadi. Har kuni tongda uyg’onasiz, choynakka suv quyasiz, oynaga qarab yuzingizni yuvib, kunni boshlaysiz. Biz uchun bu kundalik, odatiy hol. Lekin tasavvur qiling, boshqa bir yurtda, boshqa bir madaniyatda sizning bu oddiy harakatlaringiz qandaydir g’alati yoki hatto dahshatli tuyilishi mumkin. Dunyo shunchalik rang-barangki, ba’zan biz uchun tabiiy bo’lgan narsalar boshqalar uchun ajnabiy bo’lib qoladi. Bugun biz sizni dunyoning turli burchaklariga olib borib, u yerda shakllangan eng g’alati va ajabtovur urf-odatlarni ko’rib chiqamiz. Tayyor bo’ling, bu safarimiz hamisha qiziqarli bo’ladi!
Yomg’ir chaqirish va o’liklar bilan suhbat
Qishloq xo’jaligi bilan shug’ullanuvchi ko’plab jamiyatlarda tabiat hodisalarini, ayniqsa yomg’irni boshqarishga bo’lgan urinishlar ko’p uchraydi. Ammo Shotlandiyaning shimolidagi Orkney orollarida kuzatilgan bir urf-odat juda o’ziga xos edi. Bu yerda, agar qishloq xo’jalik ishlari uchun yomg’ir kerak bo’lsa, mahalliy aholi maxsus marosimlarni o’tkazishgan. Eng qizig’i, bu marosimlarda marhumlarning ruhlari yordamga chaqirilgan. Ha, siz to’g’ri eshityapsiz. O’liklar bilan «gaplashib», ulardan yomg’ir yog’dirishni so’rashgan. Bu, albatta, bizning zamonaviy dunyoqarashimizga sal qiyinroq singadi, lekin o’sha davr odamlarining tabiat bilan bog’liqligi va o’ziga xos dunyoqarashini ko’rsatadi. Yana bir qiziq joy – Indoneziyadagi Toraja xalqi. Ular o’z qarindoshlari vafot etganidan keyin ham ular bilan yashashda davom etadilar. Marhumlarning jasadi uylarida saqlanadi, ba’zan bir necha hafta, hatto bir necha oy davomida. Ular bilan suhbatlashishadi, ovqat berishadi. Bu, albatta, biz uchun g’alati tuyulishi mumkin, ammo bu ularning o’limga bo’lgan munosabatini va oilaviy rishtalarning qanchalik kuchliligini ko’rsatadi. Ularning ta’kidlashicha, o’lgan odam ham oilaning bir qismidir va u boshqa dunyoga o’tguncha unga g’amxo’rlik qilish kerak.
O’ziga xos to’y an’analari: Qo’l-oyoq bog’lashdan tortib, yig’lashgacha
To’y – bu har bir madaniyatda eng muhim voqealardan biri. Ammo to’ylar bilan bog’liq urf-odatlarning qanchalik farq qilishi hayratlanarli. Masalan, Indoneziyadagi Tidung xalqida yangi turmush qurgan juftliklarga to’ydan keyin uch kun davomida hojatxonaga borish, dush qabul qilish yoki hatto suv ichish taqiqlangan. Bu ularning oilaviy hayoti mustahkam bo’lishi va farzandlari sog’lom tug’ilishi uchun qilinadi. Tasavvur qiling-a, uch kun davomida bu kabi oddiy ehtiyojlarni bajara olmaslik! Bu nafaqat jismoniy, balki ruhiy sinov hamdir. Yana bir misol – Xitoyning ba’zi hududlarida, ayniqsa Tujia xalqida, kelin to’y boshlanishidan bir oy oldin yig’lay boshlaydi. Keyinroq, unga onasi, buvisi va boshqa ayollar ham qo’shiladi. Bu yig’lash «baxtli yig’i» deb ataladi va kelinning oilasidan ketayotgani va yangi hayot boshlayotganini bildiradi. Bu yig’lash marosimiga oiladagi boshqa ayollar ham qo’shilib, ularning ham o’z vaqtida yig’laganini eslatib turadi. Qizig’i shundaki, bu yig’lashdan mamnunlik va baxt hissi bilan bajariladi. Bu, albatta, bizning «baxtli bo’linglar» degan tilaklarimizdan ancha farq qiladi, lekin ularning o’ziga xos ifoda usuli bor.
Bolalarga g’amxo’rlik va «katta bo’lish» marosimlari
Dunyo bo’ylab bolalarning tug’ilishi va ularning o’sib-ulg’ayishi bilan bog’liq juda ko’plab marosimlar mavjud. Ammo ba’zilari bizning tasavvurimizdan tashqarida. Masalan, Avstraliyadagi Aborigen qabilalarida o’g’il bolalar balog’at yoshiga yetganda, ularga maxsus «katta bo’lish» marosimlari o’tkaziladi. Bu marosimlarning ba’zilari juda og’riqli bo’lishi mumkin. Bir marosimda yosh yigitning tili ostidagi kichik bir teri qismi kesib olinadi. Bu, ularning jasoratini va erkaklikka tayyorligini ko’rsatish uchun qilinadi. Yana bir qabilada esa, yigitlar o’zlarining jinsiy a’zolarini kesib, uni qonga bulg’ab, yovvoyi hayvonlarning terisiga surtishlari kerak bo’ladi. Bu, ularning kuchli va kuchsizlikni yengishga qodir ekanligini ko’rsatadi. Bu amaliyotlar, albatta, bugungi kunda kamayib bormoqda, lekin ularning o’tmishdagi ahamiyati juda katta edi. Boshqa bir qiziq holat – Gretsiyaning Xios orolida o’tkaziladigan «Rukuna» festivali. Bu yerda yosh yigitlar bir-birlariga o’q otishadi, lekin bu o’qlar uchida qayroqtoshlar bog’langan bo’ladi. Maqsad – raqib jamoaning cherkoviga ularning o’qlarini urib tushirish. Bu, albatta, ko’proq o’yin shaklida bo’lsa-da, undagi raqobat va jangovar ruhni ko’rish mumkin. Bu kabi marosimlar bizga har bir madaniyatning o’ziga xos qadriyatlari va dunyoqarashiga ega ekanligini yana bir bor eslatib turadi.
Bahaybat yovvoyi hayvonlar bilan do’stlik va g’alati ovqatlanish odatlari
Ba’zi madaniyatlarda yovvoyi hayvonlar bilan munosabatlar ancha o’ziga xos tus oladi. Masalan, Hindistondagi Rat Temple (Sichqonlar ibodatxonasi) nomi bilan tanilgan Karni Mata ibodatxonasida minglab sichqonlar erkin yashaydi. Mahalliy aholi bu sichqonlarni muqaddas hisoblaydi va ularga yem-xashak berib boqadi. Bu sichqonlarning suti bilan choy ichish yoki ularning najasiga ko’milib yotish ham ba’zi odamlar uchun sog’likka foydali deb hisoblanadi. Bu, albatta, ko’pchilik uchun dahshatli tasavvur bo’lishi mumkin, lekin bu ularning o’ziga xos e’tiqodlari. Yana bir g’alati ovqatlanish odati – Shimoliy Koreyadagi ba’zi hududlarda it go’shtini iste’mol qilish. Bu ko’pchilik uchun qabul qilinishi qiyin bo’lsa-da, ularning madaniyatida bu an’anaviy taom hisoblanadi va hatto maxsus restoranlari ham mavjud. Bu, albatta, hayvonlar huquqlari va madaniy tafovutlar o’rtasidagi tortishuvlarni keltirib chiqaradi. Yana bir misol – Efiopiyadagi Dani qabilasi. Ular o’zlarini qonuniy ovqat bilan emas, balki tirik sigirlardan olingan qon va sut bilan oziqlantirishadi. Bundan tashqari, ular o’zlarini olov bilan ham «davolashadi», ya’ni kuyish orqali. Bunday odatlar bizning zamonaviy dunyoqarashimizga mos kelmasligi mumkin, lekin har bir madaniyatning o’zining rivojlanish yo’li va o’ziga xos qonun-qoidalari borligini unutmasligimiz kerak.
Dunyo shunchalik keng va rang-barangki, biz bilgan va ko’rgan narsalar uning bir parcha xolos. Har bir urf-odat, har bir an’ana o’zining tarixiy, ijtimoiy va diniy ildizlariga ega. Biz ularni g’alati yoki tushunarsiz deb baholashdan ko’ra, ularni o’rganishga, tushunishga harakat qilsak, dunyo yanada qiziqarli va boyroq bo’lib ko’rinadi. Balki bizning kundalik hayotimiz ham boshqalar uchun shunday g’alati tuyilishi mumkin, kim biladi?
0 Comments