Biror marta o‘ylab ko‘rganmisiz, biz yashayotgan sayyorada biz bilmagan, balki hatto tasavvur ham qila olmagan qancha mo‘jizalar mavjud? Ayniqsa, hayvonot olami… Ular shunchalik rang-barang, shunchalik g‘aroyibki, ba’zan ularning qobiliyatlari haqiqatga o‘xshamaydi. Bugun men sizlarga ushbu hayratlanarli dunyodan ba’zi bir faktlarni aytib bermoqchiman. Tayyormisiz? Chunki, ishonamanki, ko‘pchiligi sizni lol qoldiradi.
Osmon ostidagi eng tezkor va eng chuqur sayohatchilar
Tezlik haqida gap ketganda, ko‘pchilik birinchi bo‘lib gepardni eslaydi. Rost, u quruklikdagi eng tezkor hayvon – soatiga 120 kilometr tezlikka erisha oladi. Lekin osmonda gap boshqacha. Shimoliy dengiz burguti (bald eagle) hammasidan tez uchadi, uning sho‘ng‘ishdagi maksimal tezligi soatiga 320 kilometrga yetadi! Tasavvur qiling, bir soniyada qancha masofa bosib o‘tadi?
Yana bir hayron qoldiradigan jihat – okeanlarning eng chuqur joylariga tushish. Bunday qoyilmaqom ishni dengiz mushugi (sperm whale) bajaradi. Bu ulkan jonivor hatto 3000 metr chuqurlikkaga ham tushib, bir soatdan ko‘proq vaqt davomida suv ostida qolishi mumkin. Ular bu chuqurlikda ov qilishadi, ayniqsa, kalmar ovlash ularning sevimli mashg‘uloti. Biz odamlar esa, hatto maxsus uskunasiz, bir necha daqiqa ham nafas ololmaymiz-ku! Bu haqiqatan ham tabiatning o‘ziga xos mo‘jizasi.
Sehrli qobiliyatlar va g‘ayrioddiy himoya vositalari
Hayvonot olamida haqiqiy sehrgarlar ham ko‘p. Masalan, dengiz otlari (seahorses). Erkak dengiz otlari homilador bo‘ladi va bolasini o‘zi dunyoga keltiradi. Bu dunyoda boshqa bunday misolni topish qiyin. Urg‘ochisi tuxumlarini erkagining qorin qismidagi maxsus xaltachaga qo‘yadi va erkagi shu tuxumlarni ko‘tarib yuradi, ularning rivojlanishiga yordam beradi. Bu haqiqatan ham g‘ayrioddiy va ayni paytda juda yoqimli holat.
Yana bir ajoyib hayvon – bu xameleon. Uning rangini o‘zgartira olish qobiliyati hammamizga ma’lum. Ammo buning sababi shunchaki niqoblana olish emas. Xameleonlar o‘z kayfiyatiga, atrof-muhit haroratiga va hatto boshqa xameleonlar bilan muloqot qilish uchun ham ranglarini o‘zgartiradilar. Ularning terisi ostida maxsus hujayralar bo‘lib, ular yorug‘likni turli yo‘nalishlarga qaytaradi va shu tariqa ranglar o‘zgaradi. Bu shunchaki ajoyib!
Ajdardoshlar (dragonflies) ham o‘ziga xos himoya usuliga ega. Ularning to‘rtta qanoti bor va ular bir-biridan mustaqil harakatlana oladi. Bu ularga havoda juda ajoyib manevrlar qilish imkonini beradi. Hatto orqaga uchishlari ham mumkin! Bu ularga ov paytida yoki yirtqichlardan qochishda katta ustunlik beradi. Dengizdagi eng kichik jonivorlardan biri – meduzalar ham o‘ziga xos himoyaga ega. Ba’zi meduzalar yonib turgan chiroqqa o‘xshab yorug‘lik chiqaradi. Bu yirtqichlarni qo‘rqitish yoki o‘ljani jalb qilish uchun xizmat qiladi.
Aql bovar qilmaydigan xotira va murakkab ijtimoiy hayot
Hayvonlarning xotirasi haqida gaplashsak, ko‘pchilik fillarni eslaydi. Bu haqiqat. Fillarning xotirasi juda kuchli, ular o‘nlab yillar oldin ko‘rgan joylarini, odamlarni eslab qolishlari mumkin. Lekin fillardan ham o‘zib ketadiganlar bor. Bu – qushlar, ayniqsa, kakadular. Ular inson ovozini va nutqini taqlid qilishda juda mohir. Ba’zi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ular hatto o‘zlariga nom qo‘yishadi va bir-birlarini shu nom bilan chaqirishadi! Bu shunchaki aql bovar qilmaydigan holat. Ularning ijtimoiy hayoti ham juda murakkab, ular oila bo‘lib yashashadi va bir-birlariga yordam berishadi.
Moynalar (otters) ham ajoyib ijtimoiy hayot kechiradi. Ular ko‘pincha qo‘l ushlashib uxlaydilar, toki oqim ularni bir-biridan ajratib olmasin. Bu juda yoqimli ko‘rinish, albatta. Yana bir qiziq jihat – ular toshlardan foydalanib, qobig‘li mollyuskalar va qisqichbaqalarni ochishadi. Bu ularning nafaqat ijtimoiy, balki intellektual rivojlanganligidan ham dalolat beradi. Bu kichkina jonzotlar ham tabiatning bir mo‘jizasi.
Tabiatning eng kichik, ammo eng muhim mexanizmlari
Hayvonot olamida faqat yirik va kuchli hayvonlargina emas, balki eng kichik jonivorlar ham o‘ziga xos ahamiyatga ega. Masalan, chumolilar. Bir guruh chumolilar o‘z massasidan 50 barobar og‘irroq narsani ko‘tara oladi. Agar odam ham shuncha kuchga ega bo‘lsa, u taxminan 3 tonna og‘irlikdagi mashinani ko‘tara olardi! Ular jamiyat qurishda, atrof-muhitni tozalashda muhim rol o‘ynaydi. Ularning mehnatsevarligi va tashkilotchiligi biz uchun ham ibrat bo‘la oladi.
Yana bir kichik, ammo muhim jonzot – asalari. Ular nafaqat mazali asal tayyorlashadi, balki bizning oziq-ovqatimizning katta qismini yaratishda ham ishtirok etishadi. Dunyodagi ekinlarning taxminan uchdan bir qismi asalari changlatishi natijasida hosil bo‘ladi. Agar asalari yo‘qolib ketsa, dunyo oziq-ovqat taqchilligiga duch kelishi mumkin. Bu kichik jonivorlarning qanchalik muhimligini tasavvur qila olasizmi?
Hayvonot dunyosi haqiqatan ham cheksiz sirlarga to‘la. Har bir turning o‘ziga xos qobiliyatlari, hayot tarzi bor. Biz ulardan o‘rganadigan narsalar juda ko‘p. Balki, keyingi safar tabiat qo‘yniga chiqqaningizda, atrofingizdagi kichik bir hasharotga ham e’tiborliroq bo‘larsiz? Kim biladi, balki siz ham o‘z kashfiyotingizni qilasiz!
» .
0 Comments