Hozirgina issiq tandirdan uzilgan, yonog’i qip-qizil somsa hidi dimog’imni chalg’itdi. Yo‘q, bu shunchaki ovqat emas, bu bizning madaniyatimiz, o‘zbekona mehmondo‘stligimizning bir timsoli. Har bir somsa ichidagi qiymasi, pishgan pishlog‘i bilan o‘ziga jalb etadi. Lekin bizning oshxonamiz faqat somsa bilan cheklanmaydi-ku, to‘g‘rimi? Qani, bir o‘ylaylik-chi, bizning stolimizni bezaydigan, ko‘pchilikka tanish bo‘lgan taomlar qanday paydo bo‘lgan? Ularning har biri nimasi bilan ajralib turadi?
Osh — bosh taom, osh — boshqa ovqatlar boshlig‘i
O‘zbekiston deysizmi, darrov ko‘z o‘ngimizda yoyilgan dasturxon, uning markazidagi ulkan laganda gurunglab turgan palov gavdalanadi. Ha, palov! Bu nafaqat taom, bu biz uchun butun bir marosim. Bayramlarda, to‘ylarda, hatto oddiy oilaviy yig‘inlarda ham palovning o‘rni alohida. Qiziq, bu taom qachon paydo bo‘lgan? Tarixchilarning aytishicha, palovning ildizlari juda qadimga borib taqaladi. Hatto Аmir Temur zamonlarida ham lashkarboshilarga maxsus tayyorlangan palov haqida yozilgan. Tasavvur qiling, minglab askarlar uchun birdek mazali va to‘yimli ovqat tayyorlash qanchalik murakkab bo‘lgan! Har bir mintaqaning o‘ziga xos palovi bor: Farg‘ona palovi, Samarqand palovi, Toshkent palovi… ularning o‘rtasidagi farqlar hatto ingredientlar miqdorida emas, balki tayyorlash usulida, ziravorlar tanlovida ham seziladi. Masalan, Samarqand palovi ko‘pincha qiymali, sabzi ikki xil rangda (sariq va qizil) ishlatiladi. Farg‘ona palovi esa, odatda, gurunci bilan tayyorlanadi, ziravorlaridan zira va kashnich urug‘i hushbo‘ylik beradi. Bu taomni tayyorlash jarayoni ham bir san’atdek. Qancha sabr-u toqat, mahorat talab etadi!
Shirinliklar va nonushtalar: Kunning boshlanishi va tugashi
Palov shubhasiz bosh taom, lekin kunni boshlash uchun yoki mehmon kutishda tortiladigan boshqa taomlar ham bor. Nonushta haqida gap ketganda, ko‘pchilikning xayoliga darrov qayla bilan bosilgan non yoki yog‘li xamir kechadi. Lekin hali ham ko‘plab hududlarda nonushta uchun alohida taomlar tayyorlanadi. Masalan, qatlamali xamirli “somsa”, “chuchvara” yoki “dimlama” kabi taomlar ham ertalablari dasturxonda ko‘rilishi mumkin. Ayniqsa, qishloqlarda, tong yorishmasidan turib, momolarimiz, onalarimiz tayyorlagan issiq “lavash” yoki “non”ning hidi bilan uyg‘onish… Boshqa narsaga o‘xshamaydi. Yoki oilada kimdir tug‘ilganida, yangi kelinni qarshi olishda tortiladigan “halva”ni olaylik. Bu ham shunchaki shirinlik emas, balki baxt va omad tilashning bir ramzi. Turli xil mevalar bilan bezatilgan, ko‘pincha findiq yoki pista sepilgan halva, dasturxonga o‘zgacha fayz bag‘ishlaydi. Ayniqsa, turli xil urug‘lardan tayyorlanadigan “qand”lar ham to‘ylarimizning ajralmas qismiga aylangan. Ular nafaqat shirin, balki o‘ziga xos qarsillab turuvchi tuzilishi bilan ham yodda qoladi.
Har bir taomning o‘ziga xos hikoyasi
O‘zbek milliy taomlari faqat ingredientlar va pishirish usuli bilan ajralib turmaydi. Har bir taomning o‘zining tarixi, o‘zining hikoyasi bor. Masalan, “chuchvara” haqida gapiradigan bo‘lsak, uni tayyorlash jarayoni ko‘pchilik uchun rohat baxsh etadi. Oilaning barcha a’zolari birgalikda xamir yoyib, mayda-mayda qilib tugib chiqishadi. Bu jarayon, aslida, oilaviy birlikni mustahkamlashning bir usuli ham deyish mumkin. Chuchvaraning o‘zi esa juda ko‘p variantda tayyorlanishi mumkin: qaynatib, sho‘rvasiga solib yoki qovurib ham yeyish mumkin. Qovurilgan chuchvara esa, ko‘pincha, bayram dasturxonlarining bezagiga aylanadi. Yoki bo‘lmasa, “manti”ni olaylik. Manti — bu, shubhasiz, O‘zbekistonning eng sevimli taomlaridan biri. Uni tayyorlash texnikasi ham juda o‘ziga xos. Hamir yoyilib, ichiga qiymali yoki sabzili masalliqlardan tayyorlangan to‘ldirma solinadi. Keyin esa, maxsus “manti qozon”ida bug‘da pishiriladi. Eng muhimi, manti tugilishi kerak bo‘lgan shakli ham alohida ahamiyatga ega. Har bir tugilgan manti, oila a’zolariga bo‘lgan mehr-muhabbatni ifodalaydi, deb ishonishadi ko‘pchilik. Qanchalik ko‘p va chiroyli tugilsa, oilada shunchalik tinchlik va osoyishtalik bo‘ladi, degan gaplar ham bor.
Oshxonamiz — madaniyatimiz ko‘zgusi
Bugungi kunda dunyo globalizatsiya ta’sirida bo‘lsa-da, o‘zbek milliy taomlari o‘zining o‘ziga xosligini yo‘qotmayapti. Aksincha, ular yanada ko‘proq mashhur bo‘lib bormoqda. Chet ellik sayyohlar bizning oshxonamizga qiziqib, taomlarimizni tatib ko‘rishadi va ko‘pincha hayratda qolishadi. Bu taomlar faqatgina qorinni to‘ydirmaydi, balki insonni o‘z ildizlariga, o‘z madaniyatiga bog‘laydi. Har bir taomning tayyorlanishidagi jarayon, undan chiqayotgan atir-upular, oila a’zolarining birgalikda dasturxon atrofida o‘tirishi — bularning barchasi bizning madaniyatimizning bir qismidir. Shunday ekan, keling, o‘z milliy taomlarimizni qadrlaylik, ularni tayyorlashning sirlarini keyingi avlodlarga ham o‘rgataylik. Negaki, har bir o‘zbek taomida ming yillik tarix, ajdodlarimizning hayoti va bizning kelajagimiz aks etgan.
0 Comments