Ko’pincha biz o’z dunyomizni, undagi voqea-hodisalarni yaxshi bilamiz deb o’ylaymiz. Lekin atrofimizga bir nazar solsangiz, hattoki o’zimiz yashayotgan sayyoradagi tirik mavjudotlar haqida ham qancha-qancha siru asrorlar yashiringanini anglaysiz. Ayniqsa, hayvonot olami! Uning har bir vakili o’ziga xos hikoyaga, o’ziga xos qobiliyatga ega. Bugun men sizlarga aynan shu hayratlanarli olamdan ba’zi bir no’malum, qiziqarli faktlarni hikoya qilmoqchiman. Tayyormisiz? Chunki bu ma’lumotlar sizni bir zumda o’ylantirib qo’yishi aniq!
Eng aqlli va eng strategik hayvonlar
Biz ko’pincha maymunlar yoki delfinlarning aql-idrokini yuqori baholaymiz. Bu to’g’ri, ular haqiqatan ham juda zukko. Ammo, qarang-ki, hatto chumolilar ham o’zlarining murakkab ijtimoiy tuzumlari va muammolarni hal qilish qobiliyatlari bilan ajablantiradi. Ular o’z koloniyalarida aniq vazifalarni bajaradilar, oziq-ovqat topishda bir-birlariga yordam berishadi va hatto yovvoyi tabiatda «qishloq xo’jaligi» bilan shug’ullanishadi – ba’zi bir chumolilar maxsus zamburug’larni parvarishlab, o’zlariga oziq-ovqat tayyorlashadi. Bu haqiqatdan ham ajoyib emasmi? Yana bir misol – sakkizoyoqlar (polip). Ular nafaqat murakkab labirintlardan o’ta oladi, balki o’yinchoqlar bilan o’ynashni ham yaxshi ko’rishadi. Ularning miyasi to’qqizta bo’lakka bo’lingan, shuning uchun ular bir vaqtning o’zida turli xil ishlarni bajarishga qodir. Qiziq, biz insonlar ham shunday qobiliyatga ega bo’lsak-chi?
Yana bir hayratlanarli strategiya egasi – qurbaqalar. Ba’zi bir turdagi qurbaqalar, ayniqsa cho’llarda yashaydiganlar, yozning issiq oylarida o’zlarini tuproqqa ko’mib, shilliq modda bilan qoplangan maxsus uyachalar hosil qiladi. Bu uyacha ularni suvsizlanishdan saqlaydi va ular shu holatda bir necha oy, hatto yillar davomida ham yashashi mumkin. Qachonki yomg’ir yog’sa, ular bu uyachadan chiqib, faol hayot kechirishni boshlaydi. Bu tabiatning o’ziga xos, mukammal omon qolish mexanizmi, deb o’ylayman.
Ajablanarli himoya vositalari
Hayvonot dunyosida omon qolish uchun har bir jonivor o’ziga xos usullarni ishlab chiqqan. Masalan, dengiz otlari. Erkak dengiz otlari homilador bo’ladi va bolalarini ko’tarib yuradi. Bu ularning himoya qilishning bir turi, deb aytish mumkin. Ammo, haqiqiy himoya vositalari haqida gapiradigan bo’lsak, qarang-ki, ba’zi bir dengiz jonivorlari juda g’ayrioddiy usullarni qo’llaydi. Masalan, «dumaloq baliq» (pufferfish) xavf sezganda, o’z tanasini suv bilan to’ldirib, shishiradi va diametri ikki-uch barobar kattalashadi. Uning terisi ostida zaharli modda bor, shuning uchun ko’pchilik yirtqichlar unga yaqinlashishga qo’rqadi. Bu shunchaki himoya emas, balki «meni yemasang, afsuslanasan» degan signaldek tuyuladi.
Yana bir ajoyib misol – qisqichbaqalar. Ba’zi bir qisqichbaqalar o’z tanasidan ajralib chiqqan shoxchalarini (tentacles) yashirish uchun dengiz yulduzlari yoki dengiz o’tlari bilan yashirinadi. Ular hatto o’z tanasidan ajratib olgan shoxchalarini ham boshqarishga qodir, deb aytishadi. Bu shoxchalar ularga harakatlanishga yordam beradi va hatto oziq-ovqat topishda ham ishlatilishi mumkin. Bunday qobiliyatni ko’rib, inson ham hayron qoladi. Bizning qo’llarimiz faqatgina ikki dona, ular esa bir nechta qo’shimcha «qo’llarni» ham o’z boshimchalik bilan harakatlantira oladi!
Qiziqarli faktlar va raqamlar
Ba’zi faktlar shunchalik g’alati va ishonchsiz tuyuladiki, ularga ishonish qiyin bo’ladi. Masalan, siz bilarmisizki, fil suvi bilan bir vaqtning o’zida 10 litrgacha suv ichishi mumkin? Va bu suvni u og’zidan emas, balki burnidan (xartumidan) ichadi. Xartumi deyarli 150 000 ta mushakdan iborat va bu uni juda ko’p narsalarga qodir qiladi – og’ir yuklarni ko’tarishdan tortib, mayda narsalarni ushlashgacha. Yana bir qiziq fakt: pingvinlar dengizga sakrashdan oldin, atrofni diqqat bilan kuzatib, sezgir harakatlarni amalga oshiradilar. Agar ular dengizda yirtqich borligini sezsalar, sakrashmaydi. Bu ularning omon qolish instinkti, albatta, ammo bu darajada ehtiyotkorlikni ko’pchilik kutmaydi.
Yana bir hayratlanarli narsa – kapalaklar. Kapalaklar ham mazani sezish qobiliyatiga ega, lekin biz kutilmagan joyda – oyoqlarida. Ular o’zlarining ta’m bilish retseptorlari yordamida o’simliklarning barglarida turib, ular yeyishga yaroqliligini aniqlaydi. Bu ularga noto’g’ri o’simlikka qo’nishdan saqlaydi va o’z tuxumlarini to’g’ri joyga qo’yishga yordam beradi. Tasavvur qiling, biz ham shunday qobiliyatga ega bo’lsak, qanday qilib ovqatlanishimiz o’zgarardi?
Shu o’rinda yana bir fikr keldi: biz ko’pincha hayvonlarni shunchaki tabiatning bir qismi deb bilamiz, ularning o’z ichki dunyosi, o’z his-tuyg’ulari haqida kam o’ylaymiz. Lekin ular ham sevadi, qayg’uradi, o’z bolalarini himoya qiladi. Bu haqda ko’proq ma’lumotlar topish ham qiziqarli bo’lsa kerak.
Hayvonot dunyosi haqiqatan ham cheksiz sirlarga to’la. Har bir turning o’ziga xos hayot tarzi, o’ziga xos strategiyalari bor. Balki kelgusi safar siz ham atrofingizdagi kichik jonivorlarga bir oz ko’proq e’tibor qaratsangiz, ularning ham o’z dunyosi borligini anglab yetarsiz. Bu dunyo biz o’ylagandan ko’ra ko’proq mo’jizalar va hayratlanarli hodisalar bilan to’la.
0 Comments