Ko’pincha biz o’zimiz tug’ilib o’sgan joydagi odatlarga shu qadar ko’nikib qolamizki, atrofimizdagi dunyoda boshqacha, hatto g’alati tuyilishi mumkin bo’lgan narsalar borligini unutib qo’yamiz. Balki siz ham shunday o’ylagandirsiz: «Voy, qanaqadir g’alati-ku bu!» deb. Men ham xuddi shunday vaziyatlarga duch kelganman, ayniqsa, sayohat qilganda. Bugun siz bilan dunyoning turli burchaklaridagi eng ajabtovur va, rostini aytsam, ba’zi joylarda ancha-muncha g’alati tuyiladigan urf-odatlarni bo’lishmoqchiman. Tayyormisiz? Ketyapti!
Yevropaning qadimiy ajabtovurliklari
Yevropaga sayohat qilganmisiz? Men shaxsan o’zim ba’zi mamlakatlarda ko’rgan va eshitganlarimdan hayratda qolganman. Masalan, Angliyada bir paytlar «piskie» degan bir o’yin bo’lgan ekan. Bu o’yinda odamlar bir-birlariga pishloq g’ildiragini tepalikdan pastga tushirib yuborishardi va uni quvib ketishardi. Tasavvur qiling, katta bir pishloq sizdan tez yuguryapti! Bu nafaqat qiziqarli, balki biroz xavfli ham bo’lishi mumkin. Yoki yana bir g’alatiroq holat: Shotlandiyaning ba’zi hududlarida, ayniqsa, shimoliy orollarida, to’y marosimidan oldin kelinni «boykot qilish» (sharmanda qilish) degan urf-odati bo’lgan. Bu degani, kelinni ko’chada loy, tuxum va boshqa narsalar bilan ko’rishardi. Maqsad – kelinni kelajakdagi hayotdagi qiyinchiliklarga tayyorlash deb tushuntirishadi. Qiziq-ku, lekin men bunday «tayyorgarlikni» istamayman.
Germaniyada esa Rojdestvo paytida «Krampus» degan qo’rqinchli personaj haqida gaplashishadi. Bu odamga o’xshash, lekin shoxli va uzun tili bor maxluq bo’lib, yomon bolalarni jazolashga keladi, degan ishonch bor. Santa Klausning aksincha, u sovg’a emas, balki tayoq bilan keladi. Bizda ham qishda qorbo’ronlar bo’ladi-yu, lekin bunday qo’rqinchli personaj haqidagi ertaklar biroz boshqacha taassurot qoldiradi.
Osiyo va uning sirli an’analari
Osiyoga kelganda esa ishlar yanada qiziqarli tus oladi. Hindistonda «Thaipusam» degan bayram bor. Bu bayramda ko’plab dindorlar o’z tanalariga ilgichlar, zanjirlar sanchib, og’ir yuklarni tortib yurishadi. Bu ularning Xudoga bo’lgan sadoqatini ko’rsatishning bir usuli. Menimcha, bu juda katta iroda va matonatni talab qiladi. O’zimizda ham ba’zi diniy marosimlarda ro’za tutish yoki ibodat qilish bor, lekin tanaga bunday zarar yetkazish… Bu albatta, ularning madaniyati, lekin tasavvur qilish ham qiyin.
Yaponiyada esa «Hadaka Matsuri» (Yalang’och festivali) degan festival bo’lib o’tadi. Minglab erkaklar yalang’och holda, faqat beliga mato o’rab, muqaddas ma’bad atrofida yig’ilishadi va bir-birlarini itarishadi. Maqsad – badxohlikdan qutulish va omad tilash. Ha, ha, siz eshitganingiz to’g’ri, yalang’och festival! Bizda bunday narsa bo’lsa, nima bo’lardi, deb o’ylayman. Balki ko’pchilik uyalib qolardi, kim biladi?
Filippinda esa «Senakulo» degan an’ana bor. Bu yerda odamlar Masihning azob-uqubatlarini gavdalantirish uchun o’z orqalariga xoch ko’tarib yurishadi, hatto ba’zilari chinakamiga mixlanishadi ham. Bu ularning e’tiqodini ko’rsatishning eng ekstremal yo’llaridan biri. Bu haqiqatan ham hayratlanarli, lekin bir tomondan, juda ham og’riqli ko’rinadi.
Qit’alararo g’alati urf-odatlarning davomi
Afrika qit’asiga nazar tashlasak, Efiopiyadagi «Surma» qabilasida qizlarning labiga yog’och disk qo’yish odati bor. Yosh qizlar balog’at yoshiga yetganda, pastki labini kesib, unga asta-sekin kattalashib boradigan yog’och disk qo’yishadi. Lab qancha katta diskni ko’tarsa, qiz shuncha ko’p mol-mulk va kelinlik bahosiga ega bo’ladi, deb hisoblashadi. Bu ularning go’zallik va maqom tushunchasi. Bizda go’zallik deganda nimani tushunamiz? Yuz, ko’z, soch… Lekin labiga katta disk qo’yish… Bu biz uchun juda g’ayrioddiy.
Braziliyada esa «Festa de Boi-Bumba» degan festival bor. Bu yerda odamlar chorva mollari, ayniqsa, buqalarning o’limi va tirilishi haqidagi afsonaviy hikoyalarni sahnalashtirishadi. Bu juda rang-barang va jo’shqin tomosha bo’lib, musiqa, raqs va ajoyib liboslar bilan bezatilgan. Chorva mollari biz uchun ko’proq xo’jalik yuritish bilan bog’liq bo’lsa, ularda bu madaniyatning ajralmas qismiga aylangan.
Qiziqarli jihati shundaki, dunyoda shunchalik ko’p va xilma-xil urf-odatlarning mavjudligi bizni o’z dunyoqarashimizni kengaytirishga undaydi. Ba’zi odatlar bizga g’alati tuyilishi mumkin, lekin ular o’sha xalq uchun ming yillardan beri davom etib kelayotgan madaniyat, tarix va e’tiqodning bir qismidir. Eng muhimi, biz boshqa madaniyatlarni hurmat qilishni va ulardan o’rganishni o’rganishimiz kerak. Har bir urf-odatning o’ziga yarasha sababi bor, biz faqat uni tushunishga harakat qilishimiz lozim. Balki kelajakda siz ham qaysidir mamlakatga sayohat qilib, o’zingiz ham shunday g’alati, lekin qiziqarli bir odatga duch kelasiz. Kim biladi?
0 Comments