Biror marta o’ylab ko’rganmisiz, nega bizning ba’zi urf-odatlarimiz boshqalar uchun shunchalik g’alati tuyuladi? Men o’zim ham ko’p sayohat qilaman, va har safar yangi joyga borganimda, mahalliy xalqning o’ziga xos odatlarini kuzatish menga juda yoqadi. Ba’zan bu odatlar shunchalik ajabtovur bo’ladiki, beixtiyor ‘Bu qanday qilib paydo bo’lgan?’ deb o’ylaysan. Bugun siz bilan dunyoning turli burchaklaridan topgan eng g’alati, ammo juda qiziqarli odatlar haqida gaplashamiz. Qani, boshladik!
Yomg’ir yog’dirish marosimlari va boshqa g’aroyibotlar
Ko’pchilik uchun yomg’ir yog’ishi bu tabiatning tabiiy hodisasi. Lekin dunyoning ayrim hududlarida, ayniqsa qurg’oqchilik ko’p bo’ladigan joylarda, yomg’irni chaqirish uchun maxsus marosimlarni o’tkazishadi. Masalan, Tailandning shimoli-sharqiy qismida, ayniqsa Isan mintaqasida, yomg’ir yog’dirish uchun ‘Gat Muey’ nomli marosim bor. U yerda odamlar, ko’pincha erkaklar, bir-birlarini suv bilan sug’orishadi, ba’zan esa hatto hayvonlarni ham. Bu shunchaki o’yin-kulgu emas, balki yomg’ir yog’ishi va hosildorlikning ko’payishi uchun qilingan ezgu niyat. Men bir marta bunday marosimni ko’rganman va uning energiyasi juda ta’sirli edi. Odamlar chin dildan ishonishadi va bu ularning hayotining bir qismi.
Yana bir qiziqarli odat – Hindistonda yashovchi ‘Naga sadhu’larining ba’zi guruhlari. Ular juda g’alati ko’rinishlari bilan ajralib turishadi: tanalarini kul bilan qoplashadi, sochlarini o’stirishadi va ba’zan hatto jamoat joylarida ham yalang’och yurishadi. Ularning hayoti dunyoviy narsalardan voz kechish va ma’naviy izlanishlarga bag’ishlangan. Ularning ba’zi guruhlari, ayniqsa ‘Aghori’lar, g’alati ko’ringaniga qaramay, chuqur falsafiy qarashlarga ega. Ularning dunyoni qabul qilish uslubi ko’pchilikka tushunarsiz bo’lishi mumkin, lekin bu ham bir madaniyatning o’ziga xos jihati.
Ovqatlanish odoblari: Balki biz ham o’zgartirar…
Ovqatlanish – bu hayotiy zarurat, lekin har bir madaniyatda uning o’ziga xos qoidalari bor. Masalan, Xitoyda, ko’pchilik bilganidek, taomlarni cho’plar bilan yeyishadi. Lekin bu hammasi emas. Ba’zi xitoyliklar, ayniqsa qadimgi avlod vakillari, ovqatlanish paytida stolda boshlarini bukib yeyishadi. Bu hurmat belgisi hisoblanadi – taomga va uni tayyorlagan insonga hurmat. Bizda, o’zbeklarda, odatda dasturxonga yuzimizni yaqinlashtirmay, o’tirib ovqatlanish urf bo’lgan. Balki, bu ham bir ma’noda hurmatni bildiradi?
Yana bir g’alatiroq odat – Janubiy Afrikada yashovchi ‘Xo’sa’ qabilasining ba’zi vakillarida. Ular ovqatlanishdan oldin, qo’llarini yuvish o’rniga, qo’llariga suv sepishadi. Bu ularning an’anasi bo’lib, suvni tozalik ramzi sifatida ko’rishadi. Menga bu juda g’alati tuyulgan edi, lekin ularning tushuntirishicha, bu ularning madaniyatida chuqur ildiz otgan.
Yaponiyada esa, ba’zi restoranlarda, ovqatlanishdan keyin stolda qolgan taom qoldiqlarini yig’ishtirib, maxsus idishga solib, uyga olib ketish odati bor. Bu ‘mottainai’ (mottainai) degan tushuncha bilan bog’liq, ya’ni hech narsani isrof qilmaslik kerak degan falsafa. Bu bizning o’zbekona ‘bo’lmasin, to’ymas, olmas’ degan gapimizga hamohangdek tuyuladi, lekin ularning usuli biroz boshqacha.
Uyqu va dam olish madaniyati: Qiziqarli detallar
Uyqu – bu hammasi uchun muhim. Lekin uni qanday o’tkazish har bir joyda turlicha. Masalan, Finlandiyada, ko’plab uylarda, hatto qishda ham, derazalar ochiq qoldiriladi. Sababi – ular toza havoda uxlashni juda yaxshi ko’rishadi. Menga buni aytishganda, birinchi navbatda sovuqdan cho’chib ketdim. Lekin ular aytishicha, bu ularning sog’lig’i uchun juda foydali va ular bu odatga ko’nikib ketishgan. Qishda hatto -20 darajagacha sovuqda ham derazalarni bir oz ochib uxlaydiganlar bor ekan!
Niderlandiyada esa, ba’zi oilalar, ayniqsa bolalar, kechasi uxlamay, yarim tunda uyg’onib, oila a’zolari bilan birga choy ichishadi yoki shunchaki suhbatlashishadi. Bu ularning ‘gezelligheid’ (gezelligheid) deb nomlangan madaniyatining bir qismi bo’lib, yaqinlar bilan birga vaqt o’tkazishni anglatadi. Bu ham qiziqarli, chunki bizda odatda kechasi uxlaydigan payt hisoblanadi. Lekin ularning bu odati, menimcha, oilaviy munosabatlarni yanada mustahkamlashga yordam beradi.
Yana bir misol – Amerikadagi ba’zi shtatlarda, ayniqsa qishloq joylarida, odamlar hali ham uyqu oldidan, yotoqxonaga kirishdan avval, o’zlarining ‘yostiqlarini silkitish’ odatiga amal qilishadi. Bu shunchaki yostiqni tekislash emas, balki eski an’analardan biri bo’lib, yostiq ichidagi havoni yangilash va toza uyquga tayyorlanish ramzi. Bu bizning momolarimiz aytgan ‘toza joyda yotish kerak’ degan gapiga o’xshash.
Qiziqarli yakun: Madaniyatlararo sayohat
Har bir sayohatimda men bir narsani tushunaman: dunyo juda rang-barang va har bir madaniyatning o’ziga xos go’zalligi bor. Ba’zi odatlar bizga g’alati tuyulishi mumkin, lekin ularning o’ziga yarasha sabablari, tarixi va ma’nosi bor. Eng muhimi, biz boshqalarning urf-odatlarini hurmat qilishimiz va ulardan o’rganishimiz kerak. Balki, biz ham o’z hayotimizga ba’zi ijobiy yangiliklarni olib kirishimiz mumkin. Masalan, Finlandiyaliklar kabi toza havoda uxlash yoki yaponiyaliklar kabi isrofgarchilikdan qochish. Bu odatlar bizning hayotimizni yanada boyitishi mumkin, deb o’ylayman. Siz qanday o’ylaysiz? Qaysi odat sizga eng qiziqarli tuyuldi? Fikrlaringizni kommentariyalarda qoldiring!
0 Comments