Biror chet elga safar qilasizmi? Yoki shunchaki internetda kezib yurganingizda, kutilmagan bir joyda duch kelgan g’alati bir urf-odat haqida eshitib qolasizmi? Qandaydir bir narsa sizni hayron qoldirib, “Axir, nega bunday qilishadi?” degan savolni tug‘diradi. Bugun biz aynan mana shunday, dunyoning turli burchaklaridagi eng ajib va tasavvurga sig‘maydigan odatlar haqida suhbatlashamiz. Balki sizning hayotingizga ham bir oz rang qo‘shib qolar. Ha, men ham avvaliga shunaqa deb o‘ylaganman, lekin keyin tushundimki, har bir urf-odatning o‘z tarixi, o‘z sababi bor ekan.
Yomg‘ir yog‘ishi uchun… baqirib chaqirish?
Tasavvur qiling, siz bir qishloqdasaniz va allaqachon bir necha haftadan beri yomg‘ir yog‘mayapti. Ekinlar qurib ketayapti, suv tanqisligi boshlanayotgan. Bunday paytda odamlar nima qilishadi? Bizda, masalan, duolar qilinadi, istisqo namozi o‘qiladi. Lekin dunyoning boshqa bir chekkasida, ayniqsa, Afrikaning ba’zi hududlarida bunday vaziyatda odamlar jamoaviy ravishda “baqirish” odatini qilishadi. Ha, siz to‘g‘ri eshityapsiz. Ular ko‘chalarga chiqib, qo‘shiq aytib, raqsga tushib, baqirib-chaqirib, yomg‘irni chaqirishadi. Bu shunchaki ko‘ngilxushlik emas, bu ularning diniy va madaniy marosimi. Eng qizig‘i, ba’zan bu “shovqinli” marosimdan so‘ng haqiqatdan ham yomg‘ir yog‘ib berar ekan. Qandaydir bir sirli kuch bormi, yo‘qsa tasodifmi, buni bilish qiyin. Lekin bu holat menga doim qiziq tuyulgan.
To‘yda kelin gul otadi, bizda esa…
Har bir to‘yning o‘ziga yarasha an’analari bo‘ladi. Bizda, masalan, sovchilik, kelin salom, kuyov navkar, kelin ko‘chasi kabi marosimlar bor. G‘arb davlatlarida esa, ko‘pchilik bilganidek, to‘y oxirida kelin orqasiga gul otadi va turmushga chiqmagan qizlar uni tutishga harakat qilishadi. Qaysi bir qiz tutsa, u keyingi baxtli kelin bo‘ladi, degan ishonch bor. Lekin Indoneziyaning Mentavay orollarida to‘y an’analari biroz boshqacha va ko‘pchilik uchun g‘alati tuyilishi mumkin. U yerda kelin va kuyov, to‘ydan keyin, bir muddat birga yashashlari kerak bo‘ladi, lekin ular bir-birlarining yonida uxlamaydi. Ya’ni, ular alohida uylarda, alohida yotoqlarda yotishadi. Bu ularning oilaviy hayotining mustahkam bo‘lishiga xizmat qiladi, deb ishonishadi. Qiziq-a? Bizda esa, aksincha, to‘ydan keyin kelin-kuyovni birga ko‘rishni, ularning birga bo‘lishini intiqlik bilan kutishadi.
O‘liklar bilan birga yashash?
Bu mavzu salom, ammo haqiqat. Dunyoning ba’zi joylarida, ayniqsa, Indoneziyaning Tana Toraja mintaqasida odamlarning o‘z ajdodlariga bo‘lgan hurmati shunchalik kattaki, ular o‘liklarni uyda saqlashadi. Ha, siz eshitganingizda albatta hayron bo‘lasiz, lekin bu haqiqat. O‘lgan yaqinlarini dafn qilishdan oldin, ba’zan uzoq vaqt davomida uyda saqlashadi. Ular o‘lganlarni oilaning bir qismi deb hisoblashadi va ularga g‘amxo‘rlik qilishadi. Ular hatto o‘liklar uchun maxsus ovqatlar ham tayyorlashadi. Bu odat, albatta, bizning madaniyatimizga mutlaqo yot tuyuladi. Lekin Tana Toraja xalqi uchun bu ularning dunyoqarashi, ularning diniy e’tiqodining bir qismidir. Ular o‘liklar bilan hamkorlikda yashashadi deb o‘ylashadi. Bu shunchaki g‘alati emas, bu bizning tushunchalarimizdan ancha yiroq.
Xitoyda qizlar uchun… qonli marosim?
Ayollarning sog‘lig‘i va go‘zalligi har doim muhim mavzu bo‘lib kelgan. Lekin Xitoyning ba’zi qabilalarida, masalan, Yeyu qabilasida, qizlarning balog‘at yoshiga yetganini nishonlash marosimi juda o‘ziga xos. Bu marosimda qizlar o‘zlarining hayz ko‘rish davrlarini boshlashlarini nishonlashadi. Bu jarayonni ular “hayz ko‘rish marosimi” deb atashadi. Bu marosimda qizlarga maxsus kiyimlar kiygiziladi va ular bir muddat jamiyatdan ajratiladi. Bu davrda ular o‘zlarining ayollik hayotiga tayyorlanishadi, o‘zlarining ayollik qobiliyatlarini o‘rganishadi. Eng qizig‘i, bu marosimda qizlar o‘zlarining birinchi hayz ko‘rgan qonlaridan bir oz miqdorni saqlab, uni keyinchalik ishlatishadi, deb aytiladi. Bu qonning qanday ishlatilishi haqida aniq ma’lumotlar kam, lekin bu ularning ayollik kuchini ramziy ifodasi deb hisoblanadi. Bu bizning madaniyatimizda umuman uchramaydigan, hatto tasavvur qilish qiyin bo‘lgan bir urf-odat. Ba’zi manbalarga ko‘ra, bu qonni keyinchalik dorivor sifatida ham ishlatishgan, degan gaplar ham bor. Bu hammasi bizning tasavvurimizdan tashqari narsalar.
Nima uchun bunday?
Yuqorida sanab o‘tilgan urf-odatlarning har biri, albatta, o‘ziga xos sabablarga ega. Ba’zilari tabiat bilan bog‘liq, ba’zilari diniy e’tiqod bilan, ba’zilari esa ajdodlarga bo‘lgan hurmat bilan bog‘liq. Muhimi shundaki, bu odatlar biz uchun g‘alati bo‘lsa-da, u yerda yashovchi odamlar uchun bu hayotning bir qismi, ularning madaniyatining ajralmas bo‘lagi. Bizning madaniyatimiz ham boshqa xalqlar uchun qandaydir jihatlarda g‘alati tuyilishi mumkin. Shuning uchun, menimcha, eng muhimi – bir-birimizning madaniyatlarimizni hurmat qilish va tushunishga harakat qilish. Dunyo shunchalik rang-barangki, har bir urf-odat, har bir an’ana unga o‘ziga xos chiroy beradi. Balki keyingi safar chet elga borsam, ularning g‘alati urf-odatlarini o‘zim ham sinab ko‘ramanmi, kim biladi?
0 Comments