Qo’lingizga biror narsani olganingizda, uni qanday ushlaganingizga e’tibor berganmisiz? Balki be’tashvish, balki mahkam. Xo’sh, jonivorlar dunyosida-chi? Ularning hayoti, xatti-harakatlari biz o’ylaganchalik oddiy emas. Hatto eng kichik hasharotdan tortib, eng ulkan kitgacha har birining o’ziga xos sir-asrorlari bor. Bugun men sizni hayvonot olamining shu kabi hayratlanarli, ba’zan esa kulguli faktlari bilan tanishtirmoqchiman. Tayyormisiz? Keling, tabiatning bu mo’jizakor olamiga bir nazar tashlaylik!
Qushlarning ajoyib qobiliyatlari
Qushlar go’zalligi bilan bizni hayratga soladi, ammo ularning yashirin qobiliyatlari haqida qancha bilamiz? Masalan, kolibri qushini olaylik. Bu kichkina qushcha havoda bir joyda turib, orqaga uchish qobiliyatiga ega. Tasavvur qiling-a, siz ham shunday qila olsangiz, piyoda yurishga ne hojat qolardi? Kolibrilar soniyasiga 50-80 marta qanot qoqishlari mumkin. Bu shunchalik tezki, hatto ularning qanotlari ko’rinmay qoladi, faqatgina xira bir sharpa hosil bo’ladi. Yana bir qiziq fakt: pingvinlar ham suzishda juda mohir, ammo ular havoda uchish qobiliyatini yo’qotgan bo’lsalar-da, suv ostida sakrashda hattoki delfinlarni ham ortda qoldirishlari mumkin! Ular soniyasiga 6 metrgacha tezlikda harakatlana oladilar. Bu degani, ular suv ostida deyarli uchadi, desak mubolag’a bo’lmaydi.
Yana bir g’ayrioddiy vakil – Kakapo. Bu Yangi Zelandiyada yashovchi, uchmaydigan va tungi hayot kechiruvchi to’ti. Uning eng ajablanarli jihati shundaki, Kakapo dunyodagi eng semiz to’ti hisoblanadi. Ular vazni 4 kilogrammgacha yetishi mumkin. Bu to’tilarning uchmasligi va og’irligi ularni tabiatda himoyasiz qoldiradi, shuning uchun ular yo’qolib ketish xavfi ostidagi turlar sirasiga kiradi. Ularning populyatsiyasini saqlab qolish uchun maxsus qo’riqxonalarda parvarish qilinmoqda.
Dengiz jonivorlarining sirli dunyosi
Okeanlar sayyoramizning katta qismini egallaydi va ularning tubida qanday mo’jizalar yashiringanini tasavvur qilish qiyin. Misol uchun, sakkizoyoqlar (polipuslar) haqida gaplashaylik. Ularning nafaqat uchta yuragi borligi, balki ularning qoni ham ko’k rangda ekanligini bilarmidingiz? Bu ularning qonida temir o’rniga mis moddasi ko’pligi bilan bog’liq. Bundan tashqari, sakkizoyoqlar o’z tanasini deyarli istalgan joydan o’tkaza oladi. Ularning skeleti bo’lmagani uchun, ular hatto bir litrli bankadan ham osonlikcha chiqib keta oladi. Bu ularga yirtqichlardan qochish va ov qilishda katta yordam beradi.
Shuningdek, dengiz otlarining juftlik munosabatlari ham ko’pchilikni hayron qoldiradi. Erkak dengiz otlari homilador bo’ladi va tug’adi! Urg’ochi dengiz oti tuxumlarini erkagining qorin qismidagi maxsus xaltaga qo’yadi, u yerda urug’lanish va embrionlarning rivojlanishi sodir bo’ladi. Bu tabiatdagi noyob hodisalardan biri. Menimcha, bu holat ko’pchilikka, ayniqsa erkaklarga qandaydir bir «mas’uliyat»ni eslatib turadi, shunday emasmi? Bu shunchaki hayvonot olamidagi bir qiziq holat, albatta.
Yana bir g’aroyib jonivor – Meduza. Ba’zi turdagi meduzalar, xususan, «turitopsis dohrnii» meduzasi, texnik jihatdan o’lmas hisoblanadi. Qachonki u jarohatlansa yoki yoshi ulg’ayib qolsa, u o’zining polip bosqichiga qayta oladi va hayot aylanishini boshidan boshlaydi. Bu shunchaki aql bovar qilmaydigan hodisa! Agar inson ham shunday qila olganida, hayot qanchalik o’zgarib ketardi, deb o’ylaysizmi?
Yer yuzasidagi g’aroyibotlar
Yer yuzida ham hayvonot olamining o’ziga xos mo’jizalari bisyor. Masalan, Afrika fili. Ular dunyodagi eng katta quruqlikdagi hayvonlardir. Lekin ularning burunlari (xortumlari) shunchalik sezgirki, ular hatto bir dona sabzi bilan bir tonna guruchni ajrata oladi. Xortumda 150 000 dan ortiq mushak borligi hisobga olinsa, bu ajablanarli emas. Fil xortumi nafaqat hidlash, balki ovqatlanish, ichish, suzish va hatto bir-birlari bilan muloqot qilish uchun ham ishlatiladi. Ularning ijtimoiy hayoti ham juda boy.
Yana bir hayratlanarli mavjudot – bu chumolilar. Biror bir uyumda 1 milliontagacha chumoli yashashi mumkin. Va ular birgalikda shunchalik kuchli ishlay oladiki, o’z vaznlaridan 50 barobar og’ir narsalarni ko’tara oladilar. Bu ularning kichikligiga qaramay, jamoaviy harakatning qanchalik muhimligini ko’rsatadi. Agar biz ham bir jamoa bo’lib shunchalik kuchli harakat qila olsak, qanday yutuqlarga erishishimiz mumkin edi, deb o’ylaysizmi?
Va nihoyat, men sizni yashil qurbaqa haqida hayratlanarli bir fakt bilan qoldirmoqchiman. Agar siz uni qo’rqitsangiz, u o’zini o’likka solib qo’yadi! Bu himoya mexanizmi bo’lib, yirtqichlarni chalg’itish uchun ishlatiladi. Qurbaqa yotib qoladi, ko’zlarini yumadi va hatto ba’zan hidini ham chiqarishni to’xtatadi, toki yirtqich uni o’lgan deb o’ylab, o’tib ketmaguncha. Bu uning xavfsizligi uchun juda samarali usul.
Hayvonot olami shunchalik rang-barang va sirli ekanki, biz uning atigi bir qismini o’rganishga ulgurdyik. Har bir jonivorning o’ziga xos jihati, o’ziga xos hayot tarzi bor. Bu faktlar sizni ham men kabi hayajonlantirgan bo’lsa, demak, biz tabiatning buyukligini bir oz bo’lsa-da his qila oldik. Kelgusi safar tabiatni kuzatganingizda, balki ularning harakatlarida yanada ko’proq sirlarni ko’rasiz.
0 Comments