Biror marta o’ylab ko’rganmisiz, nega ba’zi qushlar minglab kilometrlarga uchib o’tadi-yu, boshqalari bir joyda umrini o’tkazadi? Yoki dengiz tubida yashovchi jonivorlar qanday qilib zulmatda yo’lini topishadi? Bugun biz sizni hayvonot olamining shunchalik g’aroyib va ajabtovur sirlariga olib boramizki, hatto eng ko’p narsani bilaman deydiganlar ham hayratda qolishi aniq. Tayyormisiz? Unda boshladik!
Eng aqlli jonivorlar kimlar?
Ko’pchilik fil va maymunlarni eng aqlli hayvonlar deb hisoblaydi. Bu fikr to’g’ri, ammo ba’zi kam ma’lumotli jonivorlar ham borligini unutmaslik kerak. Masalan, delfinlar. Ularning miyasi inson miyasidan kattaroq, va ular murakkab ijtimoiy tuzilmalarga ega. Delfinlar bir-birlari bilan o’ziga xos «ismlar» orqali murojaat qilishadi, ya’ni har bir delfinning o’ziga yarasha chaqiruv signali bor. Bu ularga guruhda aloqani saqlashga yordam beradi. Yoki bo’lmasa, sakkizoyoq (o’tkan safar shunga o’xshash mavzuni ko’targandik, lekin bu safar boshqa jihatlariga to’xtalamiz). Sakkizoyoqlar nafaqat uchta yurak va ko’k rangli qonga ega, balki ular shunchalik zukokiki, hatto qulfni ochishni ham o’rganishlari mumkin! Ular o’yinchoqlarni demontaj qila oladi, labirintlardan osonlikcha chiqib keta oladi va hatto o’z atrof-muhitini o’zgartirib, yashirinish qobiliyatiga ham ega. Bu haqiqatan ham hayratlanarli, shunday emasmi?
Qushlar orasida ham aqllilari bisyor. Kakaolar, masalan, nafaqat vositalardan foydalanishni biladi, balki ularni o’zlari yasab oladi ham. Ular somon tayoqchasini egib, qiyin kirish mumkin bo’lgan joylardan hasharotlarni chiqarib olishlari mumkin. Bu ularning nafaqat intuitiv, balki rejalashtirish qobiliyatidan ham dalolat beradi.
Tabiatning ajoyib himoya mexanizmlari
Hayvonot dunyosi o’zini himoya qilishning minglab usullarini o’ylab topgan. Ba’zilari shunchalik g’ayrioddiyki, biz ularni tasavvur ham qila olmaymiz. Masalan, «tirik tosh» deb nomlanuvchi dengiz jonivori — mollyuska. Uning tashqi ko’rinishi oddiy toshga o’xshash bo’lib, bu uni yirtqichlardan yashirinishga yordam beradi. Ammo bu «tosh»ning ichida jonli mavjudot yashayotganini hech kim taxmin qilolmaydi.
Yana bir misol, skunklar. Ularning o’ziga xos hidli modda chiqarishi ko’pchilikka ma’lum. Ammo bu hid shunchalik kuchliki, u hatto yirtqichning ko’zini ham vaqtinchalik ko’r qilib qo’yishi mumkin! Bu tabiiy himoya vositasi haqiqatan ham samarali.
Qushlarning ba’zilari, masalan, «qizil ko’zli daraxt qurbaqasi», o’zini himoya qilish uchun ko’zlarini ishlatadi. Xavf sezganda, u birdaniga katta, qizil ko’zlarini ochib, yirtqichni qo’rqitadi. Bu kutilmagan harakat ko’pincha yirtqichning diqqatini chalg’itib, qurbaqaga qochishga imkon beradi.
O’ziga xos aloqa usullari
Hayvonlar o’zaro muloqot qilish uchun turli xil va qiziqarli usullarni qo’llaydi. Biz odamlar faqat ovoz va imo-ishoralarga tayansak, ular undan ko’ra ko’proq narsani uddalaydi. Masalan, qoramol (gaiyl)lar o’z hududlarini belgilash uchun maxsus hidli moddalardan foydalanadi. Bu hid faqat boshqa qoramollar tushunadigan tilga o’xshaydi. Yoki bo’lmasa, chumolilar. Ular yerda maxsus kimyoviy izlar — feromonlar qoldirib, bir-birlariga yo’l ko’rsatadi. Bu izlar orqali ular oziqa topish joyini, xavfni yoki uyaga qaytish yo’lini topishadi. Bu haqiqatan ham tabiatning mo’jizasi!
Suv osti dunyosida ham aloqa o’ziga xos. Ba’zi baliqlar elektr signallari orqali muloqot qilishadi. Ular bu signallarni atrof-muhitni o’rganish, sherik topish yoki hatto dushmanlarini qo’rqitish uchun ham ishlatadi. Bu ularning qorong’u va bosimli muhitda yashashiga yordam beradi.
Hayvonlardagi rekordchilar
Hayvonot olamida shunchalik ko’p rekordlar borki, ularni sanab adog’iga yetish mushkul. Eng tez uchuvchi qush — falak burguti (peregrin falcon), u ov paytida soatiga 300 kilometrdan ortiq tezlikka erisha oladi! Eng baland sakraydigan hayvon — puma, u 5 metrgacha balandlikka sakray oladi. Eng uzoq masofaga migratsiya qiladigan hayvon esa tundra qushidir (arctic tern), u har yili shimoliy va janubiy qutblar o’rtasida 70 ming kilometrdan ko’proq masofani bosib o’tadi. Bu raqamlar shunchalik kattaki, bizning tasavvurimizga sig’maydi.
Eng kichik sutemizuvchi — Etrusk yerqazari (Etruscan shrew), uning og’irligi atigi 2 gramm. Eng katta hayvon esa Moviy kit (blue whale), uning og’irligi 200 tonnagacha yetishi mumkin, bu esa taxminan 30 filning og’irligiga teng!
Hayvonot dunyosi haqiqatan ham cheksiz sirlarga to’la. Har bir jonivorning o’ziga xos xususiyati, o’ziga xos hayot tarzi bor. Bu ajoyib dunyo haqida qancha ko’p o’rgansak, shuncha kamligini his qilamiz. Ularning tabiatdagi o’rni, biz uchun ahamiyati juda katta. Ularni asrash, ularga hurmat bilan munosabatda bo’lish har birimizning burchimizdir.
0 Comments