Qishloqda buvimning qo’ylarini boqayotgan paytlarim esimda. Bir paytlar oddiy tuyulgan bu hayvonlar ham o’z ichiga qancha sirlarni yashirganini qanchalik bilardim? Balki hech qancha. Lekin hozir o’ylasam, tabiatning har bir jonzoti o’ziga xos mo»jiza ekan-da. Bugun sizlar bilan hayvonot olamidan topilgan eng g’alati va hayratlanarli faktlarni baham ko’rmoqchiman. Tayyormisiz?
Hayvonlar ham «o’ylaydimi»?
Ko’pchilik hayvonlarni faqat instinktlar bilan harakatlanadi deb o’ylaydi. Bu qisman to’g’ri, lekin barchasi shumi? Ilmiy tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, ko’plab hayvonlar nafaqat oddiy vazifalarni bajaradi, balki murakkab muammolarni ham hal qila oladi. Masalan, o’rgimchaklar. Ular to’r to’qishda nafaqat genetik dasturlashdan, balki atrofdagi muhitdan ham kelib chiqib, eng optimal joyni tanlashadi. Ba’zi o’rgimchak turlari hatto to’rning ma’lum bir qismini yeyish orqali ozuqa moddalarini qayta ishlatishni ham bilishadi! Bu shunchaki instinktmi yoki aqllilikning bir ko’rinishimi? Yana bir misol, korvidlar oilasiga mansub qushlar, masalan, kargalar. Ular hatto sodda vositalardan foydalanishni bilishadi. Bir tadqiqotda kargalarga bir stakandagi suvni ko’tarish uchun somonchadan foydalanish o’rgatildi. Ular bu ishni juda tez o’rganishdi va hatto somoncha qiyshiq bo’lsa ham, suvga tushirib ishlatishdi. Bu shunchaki tasodifmi yoki ular sabab-oqibatni tushunishadimi? Menimcha, bu ularning dunyoni biz o’ylagandan ko’ra chuqurroq tushunishidan dalolat beradi.
Quyonlar ham o’zlarini himoya qilishda juda zukko ekan. Ular dushman yaqinlashganda, yerga yotib qolib, hatto bir necha daqiqa harakatsiz qolishlari mumkin. Bu ularning rangi bilan hamohang bo’lib, ularni ko’zdan yo’qotish osonlashadi. Bu shunchaki qo’rquv emas, balki strategik harakatdir.
Ovozlar olamida sirlar bisyor
Hayvonlarning bir-biri bilan muloqot qilish usullari ham ajablantiradi. Biz insonlar tilimiz bilan dunyoni tushuntiramiz, lekin hayvonlar uchun ovozlar, hidlar, hatto teginish ham muhim rol o’ynaydi. Delfinlar haqida eshitganmisiz? Ular bir-birlariga «ismlar» qo’yishadi va bu ismlar orqali chaqirishadi. Har bir delfinning o’ziga xos «chirqillash» signali bor, xuddi bizning ismimizdek. Bu signallar orqali ular bir-birlarini tanib olishadi va guruhdagi o’rinlarini aniqlashadi. Bu shunchaki tovush emas, bu murakkab aloqa tizimi!
Qushlarning sayrashi ham faqat go’zallik uchun emas. Ular sayrash orqali o’z hududlarini belgilashadi, juft izlashadi va hatto boshqa qushlarga xavf haqida ogohlantirish berishadi. Ba’zi qushlar, masalan, xonaki to’tiqushlar, inson nutqini takrorlashni o’rganishadi. Ammo ular faqat so’zlarni takrorlamay, ba’zan ularning ma’nosini ham tushunishadi. O’rgatilsa, ular oddiy iboralarni ishlatishlari mumkin. Bu ularning xotirasi va o’rganish qobiliyati qanchalik yuqori ekanligini ko’rsatadi.
Agar siz dengiz tubiga tushib qolsangiz, u yerda ham jimlik hukmron emas. Balinalarning qo’shiqlarini eshitganmisiz? Bu qo’shiqlar minglab kilometr masofadan eshitilishi mumkin. Ular bu tovushlar orqali nafaqat juft izlashadi, balki ma’lumot almashishadi, o’zlarining joylashgan o’rinlarini aniqlashadi. Bu dengiz tubidagi ulkan, sirli suhbatlar olamidir.
Eng kichiklardan eng kattagacha: Ajib haqiqatlar
Hayvonot olamida haqiqatan ham hamma narsa o’ziga xos. Masalan, eng kichik jonivorlardan biri bo’lgan chumolilar. Ular juda tartibli jamiyatda yashashadi. Bir chumoli koloniyasida millionlab chumolilar bo’lishi mumkin va har birining o’z vazifasi bor: ishchi, askar, ona chumoli. Ular bir-birlariga feromonlar yordamida xabar berishadi. Bu xabarlar juda aniq va tez tarqaladi. Agar bir ishchi chumoli oziqa topib olgan bo’lsa, u yo’l bo’ylab feromon izini qoldiradi va boshqa chumolilarni shu joyga olib boradi. Bu shunchaki tabiatning mo»jizasi!
Endi eng kattalariga o’tsak. Moviy kitlar dunyodagi eng katta hayvonlardir. Ularning yuragi shunchalik kattaki, bir inson undan sakrab o’tishi mumkin. Yoki ularning tilini oladigan bo’lsak, u bir filning og’irligiga teng keladi. Tasavvur qiling, shuncha ulkan bir mavjudotning dunyoni qanday his etishini? Ular ham o’zlarining murakkab ijtimoiy hayotiga ega va bir-birlari bilan murakkab tovushlar orqali muloqot qilishadi.
Yana bir qiziq fakt: Pingvinlar ham o’z juftlarini tanlashda juda ehtiyotkor. Erkak pingvin o’zining sevgilisiga eng chiroyli va silliq toshni olib keladi. Agar urg’ochi pingvin bu toshni qabul qilsa, demak, ular birga bo’lishadi. Bu shunchaki tosh emas, bu sevgi va sadoqatning ramzi!
Hayvonlarning maxsus qobiliyatlari
Ba’zi hayvonlarda biz tasavvur qila olmaydigan maxsus qobiliyatlar mavjud. Masalan, elektr ilonbaliqlari. Ular o’z tanalarida kuchli elektr tokini hosil qila oladi. Bu tok ular uchun nafaqat o’ljani ushlashda, balki o’zlarini himoya qilishda ham yordam beradi. Ba’zi elektr ilonbaliqlari hatto 600 voltgacha elektr chiqarishi mumkin, bu oddiy rozetkadagi tokdan bir necha baravar kuchliroq! Bu haqiqatan ham tabiatning o’ziga xos quroli.
Yana bir hayratlanarli mavjudot bu – axolotl. Bu kichik amfibiya o’zini tiklash qobiliyati bilan mashhur. Agar uning oyog’i yoki hatto yuragi shikastlansa ham, u uni to’liq tiklay oladi. Bu qobiliyat inson uchun hozircha faqat orzu.
Va albatta, mushuklar. Ular har doim ham o’zlarining to’qqizta joniga ega deb aytishadi, lekin aslida ularning muvozanatlashish qobiliyati shunchalik ajoyibki, ular deyarli har doim oyoqlarining ustiga tushishadi. Ularning ichki qulog’idagi maxsus organlar va tanalarini havoda aylantirish qobiliyati bunga yordam beradi. Bu ularning baland joylardan tushganda ham jarohat olishining oldini oladi.
Hayvonot olamining sirli dunyosi cheksizdir. Har bir yangi kashfiyot bizni bu mavjudotlarning qanchalik ajoyib va murakkab ekanligini yanada chuqurroq tushunishga undaydi. Balki kelajakda ularning yana ko’p sirlarini fosh etarmiz!
0 Comments