Gana qirg‘og‘idagi Apam baliqchilar shaharchasida, Atlantika okeani bo‘yida shunday bir daraxt borki, ko‘pchilik unga deyarli e’tibor bermaydi.
U qizil loy tuproqda, Gana tarixining ikki xil davrini aks ettiruvchi ikki yodgorlik orasida ildiz otib turibdi.
Bir tomonda Gollandiyaliklar 1697-yilda qurgan Fort Patience qal’asi joylashgan. Bu qal’a o‘sha paytda "Oltin qirg‘oq" deb atalgan hududda Yevropa savdo qal’alari davrida oltin, fil suyagi va qullar savdosi uchun ishlatilgan.
Boshqa tomonda esa Apam Metodist cherkovi bor. Bu cherkov keyingi asrlarda qirg‘oq bo‘yi jamoalari orasida tarqalgan xristian dinining ramzi hisoblanadi.
Baliqchilar tong otmasdan turib, to‘rlarini qirg‘oqqa olib o‘tayotganda uning yonidan o‘tishadi. Maktabdan qaytayotgan bolalar ham, ota-bobolari yurgan yo‘llardan yurib, uning yonidan o‘tishadi.
Seshanba kunlari esa Apamda qadimiy ma’naviy an’ana bo‘yicha hech kim baliq ovlashga chiqmaydi va shahar g‘ayrioddiy sokinlikka cho‘madi, Atlantika okeani esa jimjimalik bilan shovullab turadi.
Ko‘pchilik uchun bu daraxt shunchaki landshaftning bir qismi. Ammo mening oilam uchun bu daraxtning nomi bor: Santseo. Bu Fanti tilida "Ostida" degan ma’noni anglatadi, chunki odamlar uning soyasida yashaganlar.
Avloddan avlodga o‘tib kelayotgan og‘zaki rivoyatlarga ko‘ra, Santseo daraxtini 13-asrda Komfo Nana Asumbia ismli qirollik oilasiga mansub shaxs ekkan. Bizning nasl-nasabimiz ham unga borib taqaladi. Biroq, men bilganimcha, daraxtning yoshini aniqlash uchun hech qanday tekshiruv o‘tkazilmagan.
Qal’alar, cherkovlar yoki yozma yozuvlar bu qirg‘oqni belgilashidan ancha oldin, bir guruh sayohatchilar Akwamu Qirolligining tarixiy poytaxti Akwamufiedan jo‘nab ketishgan.
Oilaviy hikoyalarga ko‘ra, ularga Nana Asumbia ismli ayol boshchilik qilgan.
U nafaqat qirollik oilasiga mansub shaxs, balki hokimiyatdan tashqari e’tiqod va marosimlarga ham ta’sir o‘tkazgan ma’naviy yetakchi sifatida yodga olinadi.
"U qirollik oilasidan bo‘lgan, ammo shu bilan birga bosh ruhoniy ham edi", deydi mahalliy tarixchi Emmanuel Arkoful, u uzoq qarindosh.
Daraxt yonidagi lavha, yillar davomida yemirilishiga qaramay, zo‘rg‘a o‘qiladi:
"Xudoga shukrlar bo‘lsin. Gana sharqiy mintaqasidagi Akwamufiedan Nana Asumbia va Nana Kweedwua Santsewadze Twidan Qirollik oilasining buvisi xotirasiga."
Ularning Akwamufiedan ketishining aniq sababi vaqt o‘tishi bilan yo‘qolgan.
Ba’zi ma’lumotlarga ko‘ra, bu mojarolar yoki tartibsizliklar bilan bog‘liq bo‘lgan. Boshqalar esa, ular o‘troq bo‘lmagan, balki sharoit taqozo etganida ko‘chib yurgan xalq bo‘lganini ta’kidlaydi.
Ammo saqlanib qolgan narsa ularning ko‘chib yurganligi emas. Balki ular qayerda to‘xtashni qanday tanlaganliklaridir.
"Ular o‘zlari bilan ko‘chatlar olib yurishgan", deb tushuntiradi Arkoful.
Guruh g‘arbga qarab sayohatlari davomida qayerda to‘xtagan bo‘lsa, o‘sha yerga bitta ko‘chat ekishgan.
"Agar bir necha kundan keyin daraxt hayot belgilarini ko‘rsatib, ildiz ota boshlasa, ular bu joy ularga atalgan deb hisoblashgan", deydi Arkoful. "Agar u qurib qolsa, ular yo‘lida davom etishgan."
Ular olib yurgan daraxt tasodifan tanlanmagan. Hozirda bu Piliostigma thonningii deb tushuniladi, bu Afrikada keng tarqalgan, "tuya oyog‘i" yoki "maymun non daraxti" deb ham ataladigan chidamli tur bo‘lib, qiyin sharoitlarda omon qolish va avlodlar davomida yashash qobiliyati bilan mashhur.
Mintaqa bo‘ylab bu daraxt uzoq vaqtdan beri ham amaliy, ham madaniy ahamiyatga ega bo‘lgan.
Uning barglari va po‘stlog‘i an’anaviy tibbiyotda ishlatilgan, shox-shabbalari ochiq joylarda soya beradi va uning chidamliligi boshqa o‘simliklar qiynaladigan joylarda ham o‘sishiga imkon beradi.
Joylashish uchun joy izlayotgan sayohatchi jamoa uchun bu mantiqiy edi.
Ammo Nana Asumbia uchun bu tanlov chuqurroq ma’noga ega bo‘lgan bo‘lishi mumkin.
Yashay oladigan daraxt shunchaki foydali emas edi. Bu bir belgi edi.
Oilada u Santseo nomi bilan tanilgan.
Og‘zaki ma’lumotlarga ko‘ra, guruh Akwamudan ketganidan keyin birinchi yirik to‘xtash joyi hozirgi Akkra bo‘lgan.
Ular hozirgi Bosh pochta bo‘limi atrofida, Otublohum deb nomlanuvchi mahallada joylashganlar.
Hatto bugungi kunda ham Akwamu kelib chiqishiga ega odamlar u yerda yashaydi, bu asrlar oldin boshlangan sayohatning sokin davomidir.
Ammo bu ularning yakuniy manzili emas edi.
Sayohatchilar yo‘lda davom etib, qirg‘oq bo‘ylab g‘arbga qarab harakatlanishgan.
Guruh hozirgi Gomoa Buduburam yaqinida, Akkra-Winneba asosiy yo‘li bo‘yida yana to‘xtagan. Yana bir ko‘chat ekilgan. Yana kutishgan.
Bu safar daraxt omon qolmagan. Shuning uchun ular yana ko‘chishgan.
Har bir muvaffaqiyatsiz ekish shunchaki umidsizlik emas edi.
Bu bir qaror edi. Ular o‘zlari bo‘lishi kerak bo‘lgan joyni topa olmaganliklarining belgisi edi.
Ularning Apamga qanday joylashganligi haqidagi hikoya o‘rmondagi uchrashuv orqali yodga olinadi.
Og‘zaki tarixning bir versiyasida Gomoa Asindan bo‘lgan, Inhune Akubuha ismli qirollik oilasiga mansub ovchi haqida hikoya qilinadi.
U o‘rmonning chuqur joyida filni otgan, ammo yaralangan hayvon darhol o‘lmagan. U qochib ketgan va iz qoldirgan.
Uni topishga qat’iy qaror qilgan ovchi qalin o‘simliklar orasidan o‘sha izdan borgan va nihoyat filni o‘lik holda topgan.
U boshqalarga xabar berish uchun qaytib kelgan.
"Ular hammasi fil o‘lgan joyga kelishgan", deydi Arkoful.
Aynan o‘sha yerda Nana Asumbia yana bir ko‘chat ekkan.
Bu safar u omon qolgan. Bir necha kundan keyin u qizil qirg‘oq tuprog‘ida ildiz otgan. Sayohatchilar uchun bu yetarli edi. Ular joylashishgan.
Va yuzlab yillar o‘tib ham daraxt hali ham turibdi va gullab-yashnamoqda. Oilaviy uy uning atrofida qurilgan va Santseo daraxti sharafiga Santsiwadzi deb nomlangan.
Bugungi kunda Santseo Gana o‘tmishining ikki ko‘rinadigan qatlami orasida turibdi.
Bir tomonda Fort Patience qal’asi, Yevropa savdosi va mustamlakachilik ambitsiyalarining eslatmasi. Boshqa tomonda esa Apam Metodist cherkovi, xristian dinining qirg‘oq bo‘yi jamoalari orasida tarqalishini ifodalaydi.
Ammo og‘zaki an’analarga ko‘ra, daraxt ikkalasidan ham qadimiyroq.
"Bizning xalqimiz gollandiyaliklar qal’ani qurishidan oldin ham bu yerda yashagan", deydi Arkoful.
Agar bu rost bo‘lsa, daraxt noyob narsani ifodalaydi.
Rasmiy hujjatlashtirilishidan ancha oldin mavjud bo‘lgan Afrika tarixining tirik belgisi.
Nana Asumbia ma’naviy shaxs sifatida yodga olinadi, ammo daraxtga berilgan ma’no vaqt o‘tishi bilan o‘zgargan.
Yevropalik savdogarlar va missionerlarning kelishi bilan xristianlik Apamda tez tarqalgan.
"Bizning xalqimiz xristianlikni to‘liq qabul qilgan", deb tushuntiradi Arkoful.
Metodist cherkovi joylashgan yer daraxt bilan bog‘liq bo‘lgan shu kengaygan oila a’zolari tomonidan sovg‘a qilingan.
Asta-sekin Santseo daraxtining ma’naviy ahamiyati pasaya boshlagan.
"Odamlar boshqalar ularni butparast deb o‘ylashlarini istamaganlar", deydi u.
Qolgan narsa esa sokinroq edi. Ziyoratgoh emas. Balki xotira.
Bugungi kunda daraxt hali ham turibdi, uning shoxlari asrlar davomida qirg‘oq shamoli va sho‘r havo ta’sirida shakllangan.
Atrof-muhit oddiy, ammo saranjom-sarishta bo‘lib, rasmiy meros obyekti emas, balki baliqchilar jamoasining ritmlarini aks ettiradi.
Uning atrofida hech qanday marosimlar o‘tkazilmaydi.
Va uni saqlashga urinishlar ba’zan noto‘g‘ri tushunilishi mumkin.
"Agar unga juda ko‘p e’tibor bersangiz, odamlar sizni unga sig‘inyapsiz deb o‘ylashadi", deydi Arkoful.
Odamlar ongli ravishda uzoqlashgan e’tiqodlarni qayta tiklamasdan, tarixni qanday saqlash mumkin?
Taxminan qirq yil oldin, kengaygan oila a’zolari qarama-qarshi yo‘nalishda sayohat qilishgan.
Ular Akwamufiega qaytib kelishgan. "Bu katta bayram edi", deb eslaydi Arkoful.
Avlodlar davomida Akwamudagi og‘zaki an’analar ketganlar haqida gapirgan.
Har safar ularning ziyoratgohiga murojaat qilinganida, xabar bir xil bo‘lgan: ular qaytib kelishadi. Ular nihoyat qaytib kelganlarida, kutib olish hissiyotlarga boy bo‘lgan.
Tashrif buyurgan guruh a’zolaridan biri Qirolicha Ona etib tayinlangan va Nana Asumbia II unvonini olgan.
Bu asrlar davomida ajralib qolgan ikki jamoani qayta bog‘lagan bir lahza edi.
Apam baliqchilar shaharchasi bo‘lib qolmoqda, uning ritmlari Atlantika okeani tomonidan shakllangan.
Ko‘pgina kunlarda qirg‘oq faoliyat bilan band bo‘ladi. Qayiqlar suv oqimi bilan kirib-chiqadi, baliqchilar to‘r tashlaydi va tortadi, bu odat vaqt o‘tishi bilan deyarli o‘zgarmagan.
Ammo seshanba kunlari hamma narsa to‘xtaydi. Baliq ovlash yo‘q. Qirg‘oqdan qayiqlar ketmaydi.
Faqat dengiz sasi. Va daraxt.
Asrlar oldin ekilgan joyida hali ham turibdi. O‘sha qizil tuproqda hali ham ildiz otgan. Hech qachon yozilmagan, ammo hech qachon yo‘qolmagan hikoyani hali ham o‘zida saqlamoqda. U avlodlar davomida yashagan. U harakatni, joylashishni, e’tiqodni va o‘zgarishni ko‘rgan.
Soya, dori va omon qolishni taklif qilgan daraxt. Xalqni o‘z uyiga yo‘naltirgan daraxt. Chidamli daraxt. Bir guruh sayohatchilar ko‘chat ekib, uning yashashini kutganlaridan asrlar o‘tib ham javob hali ham o‘sha yerda.
Mənbə: BBC News
