Angliyada dorilarni topish tobora qiyinlashib bormoqda, bu esa bemorlar va dorixonachilarni jiddiy tashvishga solmoqda. Xususan, epilepsiya bilan ogʻrigan 29 yoshli Chloe ismli ayolning aytishicha, uning hayotini saqlab qoluvchi Lamotrigine asosidagi dori-darmonlarni topish juda mushkul boʻlib qolgan.
Uning soʻzlariga koʻra, soʻnggi haftalarda kerakli dorilarni topa olmagani sababli tutqanoq xurujlari qaytalangan, yiqilib boshini urib olgan va orqa tomonida katta chandiq paydo boʻlgan.
Angliyada dori-darmonlarga boʻlgan ehtiyoj soʻnggi yillarda eng ogʻir holatga kelgan. Yurak xastaliklari, insult xavfi, koʻz infeksiyalari, bipolyar buzilish va DEHB (diqqat yetishmasligi va giperaktivlik buzilishi) kabi kasalliklarga chalingan bemorlar ham oʻzlariga zarur dorilarni topa olmayapti.
Taʼminotdagi muammolar tufayli Chloe kabi koʻplab bemorlar dorixonalardan dori topa olmay, quruq qoʻl bilan qaytishga majbur boʻlmoqda.
Bu tanqislik qisman global narxlarning oshishi bilan bogʻliq. Biroq, muammoni yanada murakkablashtirayotgan omil – dorilarni moliyalashtirishning murakkab tizimidir.
Milliy sogʻliqni saqlash xizmati (NHS) dorixonalarga har bir dori uchun belgilangan narxni toʻlaydi. Dorixonalar esa shu narxda yoki undan arzonroqqa dori topishi kerak.
Agar dori narxi NHS toʻlaydigan miqdordan oshib ketsa, u hukumatning narx imtiyozlari roʻyxatiga kiritiladi. Aprel oyida bu roʻyxatdagi dorilar soni rekord darajaga yetib, 210 tani tashkil etdi.
Roʻyxatga kiritilgan dorilar uchun dorixona egalariga yangi narxda avtomatik ravishda pul qaytariladi.
Ammo bozor narxlari birdaniga, baʼzan dastlabki tarifdan va hatto imtiyozli narxdan ham oshib ketganda, dorixonalar dorilarni zarariga sotishga majbur boʻladi.
Bu ularga barcha bemorlar uchun yetarli miqdorda dori sotib olishni qiyinlashtiradi va odamlarning dorilarni kechikish yoki toʻsatdan tanqislikka duch kelish ehtimolini oshiradi.
Bemorlar uchun bu koʻpincha bir necha soatlab telefon qoʻngʻiroqlari va xavotirni anglatadi. Chloe baʼzan kerakli dorini topish uchun avtobusda bir necha soatlab shaharni aylanib chiqishini aytadi.
Epilepsiya Jamiyati soʻnggi ikki yilda dori yetishmasligi sababli yuz bergan uchta oʻlim holatini aniqlagan.
Vaziyat dorixona egalariga ham bosim oʻtkazmoqda.
Surrey shtatining Shepperton High Street koʻchasidagi dorixonachi Akash Patel epilepsiya bilan ogʻrigan boshqa bir bemor uchun oylik retseptni tayyorlamoqda.
Bu oyda u retseptni toʻliq bajara olmaydi, chunki baʼzi dorilar mavjud emas. U taʼminlay oladigan dorilar dorixonaga qariyb 9 funt sterling zarar keltiradi.
Dorixonachilar zararni kamaytirish maqsadida bunday dorilarni kamroq miqdorda saqlashga harakat qilishadi, bu esa koʻproq bemorlarning dorisiz qolishiga olib keladi.
2017 yildan beri Angliyada 1500 ta High Street dorixonasi yopilgan, bu yilning oʻzida esa 27 tasi faoliyatini toʻxtatgan. Angliyadagi dorixonalar soni soʻnggi 20 yildagi eng past darajaga tushgan.
Patelning aytishicha, "soʻnggi bir necha yilda vaziyat yomonlashgan, ammo hozirgi holat eng yomonidir".
Dori narxlari oshmoqda, chunki ishlab chiqaruvchilar va yetkazib beruvchilar uchun dorilarni Buyuk Britaniyaga olib kirish qimmatlashmoqda va qiyinlashmoqda. Global keskinliklar energiya va transport xarajatlarini oshirgan, koʻplab dorilar esa neftdan tayyorlangan ingredientlarga bogʻliq boʻlib, neft ham qimmatlashgan.
Shu bilan birga, baʼzi ishlab chiqaruvchilarning taʼkidlashicha, narxlar shu qadar past ushlab turilganki, ayrim dorilarni tarqatish endi foydali emas, bu esa dorixonalar uchun ulgurji narxlarni oshiruvchi tanqisliklarga olib keladi.
Surunkali kasalliklarga chalingan odamlar uchun bu noaniqlik dahshatli. 49 yoshli Kris Genri Parkinson kasalligi uchun Co Careldopa dori-darmonini qabul qiladi. Lamotrigine singari, uning dorisi ham hukumatning imtiyozlar roʻyxatiga kiritilgan.
Tanqisliklar haqida eshitgan Kris keyingi buyurtmasini berdi va yangi dori tugab qolmasdan yetib kelishiga umid qilmoqda.
"Bu haqiqatan ham tashvishli," deydi u. Uning toʻrt farzandi bor va toʻliq ish kunida ishlaydi, agar kerakli dorilarni qabul qilmasa, uning tana nazorati va diskineziyasi ancha oldindan aytib boʻlmaydigan va boshqarib boʻlmaydigan holga kelishini biladi.
"Parkinson kasalligi uchun dorilarni boshqarish eng yaxshi paytlarda ham dahshatli, shuning uchun tanqislik borligini oʻylash nihoyatda xavotirli va qoʻrqinchli. Bu dorilar mening hayotimni yashashga arzigulik qiladi," deydi Kris.
Keng tarqalgan antidepressantlardan biri Venlafaxine ham imtiyozlar roʻyxatida. Hukumat tomonidan belgilangan qaytarish narxi 3,89 funt sterlingni tashkil etadi, ammo Patel uni eng arzon 5,25 funt sterlingga sotib olishi mumkin.
"Bu katta zarar keltiruvchi dori, shuning uchun biz uni keyingi buyurtma berganimizda narxi tushishiga umid qilib, har doim oz miqdorda buyurtma beramiz," deydi Patel. "Va hatto buyurtma berganimda ham, u haqiqatan ham kelishiga kafolat yoʻq."
Buyuk Britaniya boʻylab dorilarga sarflanadigan umumiy hukumat xarajatlari har bir bemorga toʻgʻri keladigan sogʻliqni saqlash byudjetining koʻplab qoʻshni Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari, jumladan Fransiya va Germaniyaga qaraganda kamroq qismini tashkil etadi.
Bu shuni anglatadiki, agar taʼminot cheklansa, ishlab chiqaruvchilar oʻz dorilarini boshqa joylarga – koʻproq pul topadigan joylarga sotishni tanlaydilar.
Oʻtgan yili Patelning dorixonasi NHS dorilarini sotishdan 140 000 funt sterling zarar koʻrgan. Dorixonani tashkil etgan otasi Gaurang, biznesning qolgan qismi bu zararlarni qancha vaqt oʻziga singdira olishidan xavotirda.
"Balki biz ham taslim boʻlishimiz kerakdir, pensiyamiz allaqachon zararlarga yutib yuborilgan," deydi u.
Shepperton qishlogʻida ilgari uchta dorixona boʻlgan boʻlsa, hozir faqat bittasi qolgan. Yillar davomida zarar koʻrganidan soʻng, qolgan ikkitasi yopilgan.
Baʼzi dorixonachilar BBCga aytishicha, ular narxlarning oshishi bilan qaytarish narxlari tenglashishini kutayotgan paytda oʻz bizneslarini saqlab qolish uchun uylarini qayta garovga qoʻyishga yoki pensiyalariga tegishga majbur boʻlishgan.
Gaurangning aytishicha, global xarajatlarning oshishi – ayniqsa neft – tez orada oʻz taʼsirini koʻrsatadi. "Bu uzun taʼminot zanjiri va shuning uchun urush taʼminotga hali taʼsir qilmagan, ammo dorilarni ishlab chiqarish narxlari oshgan, transport xarajatlari ham shunday," deydi u. "Agar imkonim boʻlsa, zaxira qilardim, ammo pulim yoʻq."
Mutaxassislar islohotlarsiz tanqisliklar davom etishidan ogohlantirmoqda. Ular qaytarish tizimi narxlar keskin oshganda juda sekin javob beradi, bu esa dorixonalarni zarariga sotishga majbur qiladi, deb taʼkidlashadi.
Mustaqil Dorixonalar Assotsiatsiyasi bosh ijrochi direktori doktor Leyla Hannbekning aytishicha, uning koʻplab aʼzolari "taʼminotni sotib olishga qiynalmoqda va koʻpincha zarariga sotmoqda". IPA hukumatdan dorilar taʼminotini Milliy Xavf Reestriga kiritishni soʻragan, ammo hozircha javob olmagan.
Mutaxassislar, shuningdek, agar yanada barqaror taʼminot boʻlishini istasa, ishlab chiqaruvchilar uchun yanada foydali bozor yaratilishi va dorilar uchun umumiy narxlar oshirilishi kerakligini aytishadi.
Milliy Dorixonalar Assotsiatsiyasi raisi va dorixona egasi Olivier Pikardning aytishicha, hozirgi tizim buzilgan: "Men 300 dan ortiq dorilardan zarar koʻraman, ular esa qonni suyultiruvchi, qon bosimi dorilari va ogʻriq qoldiruvchilar kabi kundalik buyumlar – odamlarga har kuni kerak boʻladigan dorilar. Hukumat dorilar uchun juda past narx toʻlashni istaydi, ammo bu hozir teskari natija bermoqda."
U qoʻshimcha qildi: "Bu yerda hech kim gʻalaba qozonmayapti – va eng koʻp azob chekayotganlar bemorlardir."
Angliya Sogʻliqni saqlash va ijtimoiy xizmatlar departamenti vakilining aytishicha: "Litsenziyalangan dorilarning aksariyati yaxshi taʼminotda va biz shunday boʻlib qolishi uchun astoydil ishlamoqdamiz.
Biz dorilarning bozor narxlari toʻsatdan oshishiga javob berish uchun belgilangan jarayonlarga egamiz. Bunga joriy bozor sharoitlariga asoslanib qaytarish narxlarini moslashtirish kiradi, bu esa dorixonalarning oʻz bemorlari uchun dorilarni olishda davom etishini taʼminlashga yordam beradi."
Uelsda shunga oʻxshash dori tarif sxemasi qoʻllaniladi, Shotlandiya va Shimoliy Irlandiya esa oʻzlarining alohida narxlarga ega qaytarish sxemalarini boshqaradi. Toʻrt mamlakatning barchasida taʼminot muammolari kuzatilgan.
Mənbə: BBC News
