Xitoy juma kunidan boshlab Esvatini davlatidan tashqari barcha Afrika mamlakatlari uchun bojxona toʻlovlarini bekor qiladi. Esvatini Tayvan bilan aloqalarini saqlab qolgan yagona Afrika davlatidir.
2024-yil dekabr holatiga koʻra, Xitoy allaqachon Afrikaning eng kam rivojlangan 33 davlati uchun bojsiz savdo siyosatini joriy qilgan edi. Endi bu siyosat 53 mamlakatni qamrab oladi va 2028-yil 30-aprelgacha amal qiladi. Undan keyin nima boʻlishi hozircha nomaʼlum.
Pekin Afrikaga bir tomonlama nol-tarif rejimini taklif qilgan birinchi yirik iqtisodiyot ekanligini taʼkidlamoqda.
Biroq tahlilchilarning fikricha, Xitoy oʻzining “yumshoq kuchi”ni oshirish imkoniyatidan foydalanayotgan boʻlsa-da, bojxona toʻlovlari Xitoy bilan savdo taqchilligi katta boʻlgan Afrikadagi eksportchilar uchun kamdan-kam hollarda asosiy toʻsiq boʻladi.
Avstraliya-Xitoy instituti katta ilmiy xodimi Loren Jonstonning soʻzlariga koʻra, “Xitoy oʻzini Donald Tramp va AQSHdan farqli oʻlaroq, savdo liberalizatori va Afrika uchun doʻstona iqtisodiy hamkor sifatida koʻrsatmoqda”.
Avgust oyida AQSH baʼzi Afrika davlatlariga 30 foizgacha bojxona toʻlovlari qoʻygan edi, garchi AQSH Oliy sudi koʻplab toʻlovlarni bekor qilganidan soʻng, hozirda ularning aksariyati 10 foizlik tarifga duchor boʻlmoqda.
Xitoyning nol-tarif rejimini kengaytirish Afrika qishloq xoʻjaligi eksportini oshirishi mumkin, bu esa “qishloq aholisi daromadlarini oshirishga, qishloq xoʻjaligi mahsuldorligini yaxshilashga va oxir-oqibat ochlik va qashshoqlikni kamaytirishga yordam beradi”, deydi Jonston.
Biroq, Xitoy-Afrika savdosida Xitoy foydasiga oʻsib borayotgan nomutanosiblik kuzatilmoqda, yaʼni Xitoyning Afrikaga eksporti Afrika eksportidan ancha oshib ketmoqda va bu farq tobora kengaymoqda.
Oʻtgan yili Afrikaning Xitoy bilan savdo taqchilligi 65 foizga oshib, taxminan 102 milliard dollarni tashkil etdi.
Afrikaning Xitoyga eksportida xom neft va metall rudalari kabi minerallar va xomashyo ustunlik qiladi.
Hozirda Xitoyning mintaqadagi asosiy savdo hamkorlari orasida Angolani (asosan neft hisobiga), Kongo Demokratik Respublikasi va Janubiy Afrika bor.
Biroq, Jonstonning taʼkidlashicha, bunday xilma-xil qitʼada doimiy bojsiz rejim notekis yutuqlarga olib kelishi mumkin.
Uning soʻzlariga koʻra, Janubiy Afrika va Marokash kabi rivojlangan, sanoatlashgan iqtisodiyotlar eksportni kengaytirish uchun yaxshiroq imkoniyatlarga ega boʻladi.
Oksford Iqtisodiyot Afrikasi siyosiy tahlilchisi Jervin Naiduning qoʻshimcha qilishicha, nol-tarif siyosati oʻz-oʻzidan qitʼa miqyosidagi iqtisodiy qayta qurish va infratuzilmani yangilash ehtiyojlarini qondirmaydi.
“Koʻplab Afrika iqtisodiyotlari hali ham cheklangan sanoat salohiyati, zaif logistika va xomashyo eksportiga bogʻliqlik kabi tarkibiy cheklovlar bilan duch kelmoqda, ularni faqat tariflarni kamaytirish orqali hal qilib boʻlmaydi”, deydi u.
Singapurdagi Sharqiy Osiyo instituti direktori Alfred Shipke ham qisqa muddatli iqtisodiy taʼsir “ehtimol kamtarona boʻladi va allaqachon eksport salohiyatiga ega boʻlgan Afrika mamlakatlarida jamlanadi” degan fikrga qoʻshiladi.
“Uzoq muddatda esa, ayniqsa Afrika mamlakatlari ishlab chiqarishni kengaytira olsa, eksportni diversifikatsiya qila olsa va qiymat zanjirida yuqoriga koʻtarila olsa, salohiyat yanada mazmunli boʻlishi mumkin”, deydi Shipke.
Xitoy-Afrika munosabatlari boʻyicha Singapurlik yana bir ekspert Amit Jainning taʼkidlashicha, Xitoyda isteʼmolchilar talabining oʻzgarishi Afrika ishlab chiqaruvchilari uchun yangi bozorlarni ochishi mumkin. Masalan, Xitoy isteʼmolchilari 20 yil oldingiga nisbatan ancha koʻp kofe va yongʻoq sotib olmoqdalar.
“Bu yangi choralar Xitoy bozorlariga kirishni yaxshilaydi, savdo taqchilligini yopadi va Afrika kompaniyalari uchun rivojlanish imkoniyatlarini kengaytiradi”, dedi u BBCga.
“Keniya uchun bu avokado kabi baʼzi kichik sektorlarga katta turtki boʻladi. Qishloq xoʻjaligi sektori eng koʻp foyda koʻradi – makadamiya yongʻogʻi, kofe, choy va charm”.
Afrika fiskal siyosati iqtisodchisi Vangari Kebuchining aytishicha, valyuta tushumlarini qisqa muddatli qoʻllab-quvvatlash va “qishloq xoʻjaligi, togʻ-kon sanoati va logistika sektorlariga kamtarona turtki” mamnuniyat bilan qabul qilinadi, ammo oʻrta va uzoq muddatli fiskal yutuqlar faqat bozorga kirish orqali amalga oshmaydi.
“Tarkibiy muammo oʻzgarmadi. Afrika xomashyo eksport qilishda va tayyor mahsulotlarni import qilishda davom etmoqda. Bu assimetriya doimiy savdo taqchilligini keltirib chiqaradi, ichki daromadlarni mobilizatsiya qilishni cheklaydi va hukumatlarga davlat xizmatlarini moliyalashtirish uchun zarur boʻlgan ish oʻrinlari va soliq bazasini cheklaydi.
“Bizning qirgʻoqlarimizni qayta ishlanmagan holda tark etgan tovarlarga nol tariflar bu muammoni hal qilmaydi. Ular uni mustahkamlashi mumkin. Afrika hukumatlari endi qiyinroq savollarni berishlari kerak. Bozorga yaxshilangan kirishni sanoat siyosati uchun qanday qilib qoʻllashimiz mumkin?”
Tahlilchilarning fikricha, Esvatinining chetlatilishi iqtisodiy taʼsiri cheklangan siyosiy harakatdir.
Aslida, Jainning fikricha, bu “Esvatiniga Tayvandan yanada koʻproq iqtisodiy imtiyozlar olishga yordam berishi mumkin”.
Janubiy Afrikadagi dengizga chiqish imkoniyati boʻlmagan bu davlat Pekin oʻzining ajralib chiqqan viloyati deb biladigan va oxir-oqibat Xitoy bilan “birlashadigan” Tayvan bilan diplomatik aloqalarga ega boʻlgan atigi 12 mamlakatdan biridir.
Oʻz-oʻzini boshqaradigan orol boʻlgan Tayvanda koʻpchilik oʻzlarini allaqachon suveren davlatning bir qismi deb bilishadi.
Oʻtgan oy Tayvan rahbari Lay Ching-te uchta boshqa Afrika davlati – Seyshel orollari, Mavrikiy va Madagaskar uning samolyotiga oʻz hududlari ustidan uchishni taqiqlaganidan soʻng Esvatiniga safarini bekor qilishga majbur boʻldi. Tayvan ularni Xitoyning “qattiq bosimi” va iqtisodiy majburlashi ostida shunday qilganlikda aybladi.
Esvatinini chetga surib, Xitoy “Afrika mamlakatlari bilan aloqalarini qurolga aylantirmoqda va Xitoy bilan munosabatlar shartlar bilan kelishini koʻrsatmoqda”, deydi Avstraliya Milliy universiteti Tayvan markazi siyosatshunosi Ven-Ti Sung.
“Xitoy dunyoga oʻz doʻstlariga qanday munosabatda boʻlishini, Tayvan doʻstlariga esa qanday munosabatda boʻlishini koʻrsatmoqchi”, deydi u.
Mənbə: BBC News
