Dunyo boʻylab tropik oʻrmonlarning yoʻqolishi oʻtgan yili biroz sekinlashdi. Bu haqda yangi sunʼiy yoʻldosh maʼlumotlari xabar bermoqda. Ayniqsa, Braziliyaning Amazonka oʻrmonlarini kesishga qarshi kurashi bu borada muhim rol oʻynagan.
Tadqiqotchilarning hisob-kitoblariga koʻra, 2025-yilda dunyo miqyosida qariyb 43 ming kvadrat kilometr (Daniya hududiga teng) eski tropik oʻrmonlar yoʻq boʻlib ketgan.
Garchi bu 2024-yildagi rekord darajadagi yoʻqotishlardan uchdan bir qismga kam boʻlsa-da, olimlar tropik oʻrmonlar – Yerning eng muhim ekotizimlaridan biri – hali ham oʻn yil avvalgidan ancha tez yoʻqolib borayotganidan xavotirda.
Shuningdek, iqlim oʻzgarishi va yil oxirida El-Ninyo ob-havo hodisasining qaytishi oʻrmon yongʻinlari xavfini va ularning jiddiyligini oshirishi mumkinligi tashvish uygʻotmoqda.
Jahon resurslari instituti va Merilend universiteti tahlillariga koʻra, 2025-yilda tropik oʻrmonlarning yoʻqolishi 36 foizga kamaygan.
Bu maʼlumotlarda biroz noaniqliklar boʻlishi mumkin, chunki bir yil oxiridagi yoʻqotishlar sunʼiy yoʻldoshlar tomonidan keyingi yil boshida aniqlanishi mumkin. Biroq olimlar umumiy tendensiyaga ishonch bildirishmoqda.
Oʻtgan yilgi kamayish qisman 2024-yildagi misli koʻrilmagan yongʻinlarning pasayishi bilan bogʻliq boʻlib, bu issiq El-Ninyo sharoitlari oʻrniga salqinroq La-Ninya sharoitlari yordamida amalga oshgan.
Ammo tadqiqotchilar Braziliya, Kolumbiya va Malayziya kabi mamlakatlarda oʻrmonlarni himoya qilish boʻyicha kuchaytirilgan saʼy-harakatlarga ham eʼtibor qaratmoqda.
Jahon resurslari institutining Global oʻrmon kuzatuvi hamraisi Elizabet Goldman: "2025-yilda kuzatilgan pasayish juda quvonarlidir", dedi.
Uning qoʻshimcha qilishicha, "bu siyosiy iroda va oʻrmonlar uchun biror narsa qilishni istagan rahbarlar mavjud boʻlganda, maʼlumotlarda haqiqiy natijalarni koʻrish mumkinligini koʻrsatadi".
Dunyodagi eng katta yomgʻir oʻrmonlariga ega Braziliyada tadqiqotchilar oʻrmonlarning kesilishini sekinlashtirishda kuchliroq ekologik siyosat va qonunlarni qoʻllashning taʼsirini taʼkidlamoqda.
Yongʻinlar tufayli yoʻqotishlarni hisobga olmaganda, oʻtgan yili Braziliyada taxminan 5700 kvadrat kilometr eski tropik oʻrmonlar yoʻq boʻlib ketgan. Bu 2002-yilda tahlillar boshlanganidan beri eng past koʻrsatkichdir.
Tropik yomgʻir oʻrmonlari millionlab turdagi jonzotlarning yashash joyi boʻlib, sogʻlom holatda ular sayyorani isituvchi karbonat angidridning katta qismini oʻziga singdirib, Yerni salqin saqlashga yordam beradi.
Biroq, oʻnlab yillar davomida qishloq xoʻjaligi va yogʻoch tayyorlash uchun ataylab yerlarni tozalash, shuningdek, iqlim oʻzgarishi tufayli ular tobora koʻproq bosim ostida qolmoqda. Olimlar iqlim oʻzgarishi katta yongʻinlarning tarqalishi uchun sharoit yaratishi mumkinligidan ogohlantirmoqda.
2021-yilda Glazgodagi COP26 iqlim sammitida jahon yetakchilari 2030-yilga borib oʻrmonlarning yoʻqolishini "toʻxtatish va teskari aylantirish"ga vaʼda bergan edilar, ammo bu vaʼdaga erishish yoʻlidagi taraqqiyot hali ham orqada qolmoqda.
2024-yilda tropik oʻrmonlar inson sababli iqlim oʻzgarishi va El-Ninyo ob-havo hodisasi kuchaytirgan yongʻinlar tufayli har qachongidan ham tezroq yoʻq boʻlib ketgan.
Jahon resurslari institutining oʻrmon va tabiatni muhofaza qilish boʻyicha global direktori Rod Teylor: "Oʻrmonlar normal iqlimga moslashgan", dedi.
"Bu yangi kuchli yongʻinlar va qurgʻoqchiliklar bilan biz oʻrmonlarni qanday qilib yanada chidamli qilish va ularni iqlim va yongʻindan himoya qilish haqida oʻylashimiz kerak", deya qoʻshimcha qildi u.
Tadqiqotchilar iqlim oʻzgarishi va El-Ninyoning yangi bosqichi kombinatsiyasi tufayli yil oxirida yongʻinlar xavfi yanada yuqori boʻlishidan xavotirda, garchi bashoratlar hali noaniq boʻlsa-da.
Merilend universiteti professori Metyu Xansen: "Iqlim oʻzgarishi va yerlarni tozalash global oʻrmon yongʻinlari uchun "portlash muddatini" qisqartirdi", dedi.
"Yongʻinlarni yanada samarali boshqarish uchun shoshilinch choralar koʻrilmasa, biz dunyoning eng muhim oʻrmonlarini tiklanish chegarasidan oʻtkazib yuborish xavfini tugʻdiramiz."
Chorshanba kuni eʼlon qilingan alohida hisobotda Yevropa Ittifoqining Kopernik iqlim xizmati oʻtgan yili Yevropaning katta qismlarida iqlim oʻzgarishi kuchli issiqlik toʻlqinlari, oʻrmon yongʻinlari va qurgʻoqchiliklarga qanday sabab boʻlganini bayon qildi.
Allaqaqon dunyoning eng tez isib borayotgan qitʼasi boʻlgan Yevropada kam joylar issiqlikdan qochib qutulgan, Yevropaning kamida 95 foizida yillik oʻrtacha harorat meʼyordan yuqori boʻlgan.
Issiqlik keng koʻlamli oʻrmon yongʻinlari uchun sharoit yaratgan, jami 10 ming kvadrat kilometrdan ortiq (Kipr hududidan kattaroq) maydon yonib ketgan.
Yevropaning anʼanaviy sovuq mintaqalari ham bundan chetda qolmagan, Alp togʻlaridagi muzliklar erishda davom etgan va iyul oyida Arktika doirasida harorat 30 darajaga yetgan.
Yevropa dengizlarining oʻrtacha sirt harorati ham rekord darajada yuqori boʻlgan, Oʻrta yer dengizi ayniqsa qattiq zarar koʻrgan.
Hisobotda iqlim oʻzgarishiga qarshi kurashish boʻyicha erishilgan yutuqlarga ham eʼtibor qaratilgan, hozirda Yevropa elektr energiyasining qariyb yarmi shamol, quyosh va gidroenergetikadan olinmoqda.
Mənbə: BBC News
