Angliya qiroli Genrix VIII ning ikkinchi rafiqasi, mamlakatning eng mashhur monarxlaridan birining onasi Anna Boleyn 1536-yilda qatl etilgan bo‘lsa-da, uning tashqi ko‘rinishi san’atshunoslar va izlanuvchilar uchun hanuz jumboq bo‘lib kelmoqda. Endi esa kompyuter fanlari bo‘yicha mutaxassislar guruhi yuzni aniqlash texnologiyasi yordamida Tudorlar davriga oid mashhur portretlar to‘plamidan Boleynning ilgari noma’lum eskizini topganliklarini ma’lum qilishdi.
Anna Boleyn 1533-yilda Genrix VIII ning ikkinchi xotini bo‘lgan, ammo uning hukmronligi qisqa – taxminan uch yil davom etgan. U zino, qarindoshlararo nikoh va davlatga xiyonatda ayblanib qatl etilgan. Uning barcha ma’lum portretlari vafotidan keyin chizilgan bo‘lib, bu uning aslida qanday ko‘rinishga ega bo‘lgani haqidagi savolni yuzaga keltirgan va uning tashqi ko‘rinishini asrlar davomida qiziqish va munozaralar mavzusiga aylantirgan.
Bredford universiteti boshchiligidagi tadqiqot guruhi bu yangi kashfiyotni “hayajonli” deb atamoqda va bu usulni boshqa san’at asarlarini o‘rganishda ham qo‘llash mumkinligini aytmoqda. Biroq, san’at tarixi jamoatchiligi orasida bu topilmalarga nisbatan shubhalar mavjud. Milliy portret galereyasining 16-asr kolleksiyalari bo‘yicha katta kuratori doktor Sharlotta Bollandning aytishicha, Boleynning hayotlik davrida chizilgan ishonchli portreti yo‘q. Uning hukmronligi davrida uning aniq ikonografiyasi shakllanmagan bo‘lishi mumkin va ba’zi tasvirlari ataylab yo‘q qilingan bo‘lishi ham ehtimoldan xoli emas.
Garchi uning hayotlik davrida chizilgan ma’lum rasmlari saqlanib qolmagan bo‘lsa-da, bir nechta hayotiy, ammo munozarali tasvirlar mavjud. Jumladan, uning nomi yozilgan tayyorgarlik eskizi ham shular jumlasidandir. Bu eskiz Hans Holbein Kichikning Tudor saroyi a’zolarining qimmatbaho rasmlar to‘plamida saqlanadi va hozirda Qirollik kolleksiyasi trastiga tegishli. Ko‘plab zamonaviy san’atshunoslar, masalan, doktor Bendor Grosvenor, bu rasmning yozuvini to‘g‘ri deb qabul qiladi va uni Boleynning zamonaviy tasviri deb biladi. Biroq, bu yozuv noto‘g‘ri ekanligini ta’kidlovchi qarama-qarshi fikrlar ham mavjud.
Bu qarama-qarshi nazariyalarga qaramay, yozma dalillarga asoslanib, Holbein rasmlari to‘plamida Anna Boleynning portreti borligi keng tarqalgan fikrdir. Aynan qaysi biri ekanligi noma’lum. Yuzni aniqlash texnologiyasi bu munozarani hal qila oladimi? U insoniy tarafkashliksiz va mavjud yozuvlarni e’tiborsiz qoldirgan holda to‘plamdagi haqiqiy tasvirni topa oladimi? Bu texnologiya munozaralardan xoli emas va u allaqachon telefonni qulfdan chiqarish, pasport nazorati va ba’zi politsiya tergovlarida fotosuratlar va videoyozuvlar orqali qo‘llanilmoqda.
Bredford universiteti vizual hisoblash professori Hassan Ugailning tushuntirishicha, ular bir nechta rasmlarni mashina o‘rganish algoritmi orqali solishtirganlar. Kompyuter tizimi Holbein kolleksiyasidagi barcha raqamli rasmlarni olib, har birini navbatma-navbat solishtirgan, asosiy yuz xususiyatlarini qidirib, ularni taqqoslagan va shu orqali Tudor malikasining to‘g‘ri eskizini topishga uringan. Kolleksiyani saqlovchi Qirollik kolleksiyasi trasti tadqiqotda ishtirok etmagan va topilmalarni tasdiqlamaydi, ammo san’at asarlarini o‘rganishni olqishlaydi. Professor Ugail bu usulni boshqa san’at asarlarida ham qo‘llash mumkinligiga ishonadi.
Mustaqil tarixchi va tadqiqotning yetakchi muallifi Karen Deyvisning aytishicha, natija ularni butunlay hayratda qoldirgan. Chunki, kompyuter tizimining tahlilini talqin qilishlariga ko‘ra, ular Boleynning yuzlab yillar davomida “noma’lum ayol” sifatida yashirinib kelgan eskizini topganlar. Biroq, san’atshunos Grosvenor bu tadqiqotni “bekor gap” deb hisoblaydi va 500 yillik san’at tarixini u “nuqsonli metodologiya” deb atagan usul orqali shubha ostiga qo‘yishni “shubhali” deb biladi. Professor Ugail bunga javoban: “Men bu haqda xavotirlanmayman. Natijalar shunchaki natijalar, shunday emasmi?” deydi.
2024-yil avgust oyidan boshlab Deyvis o‘zining haqiqiy ishtiyoqi – tarixiy tadqiqotlarni moliyalashtirish uchun farrosh bo‘lib ishlamoqda. U Holbeinning yozuvli eskizi aslida Boleynni tasvirlaganiga hech qachon ishonmagan, chunki yillar davomida ba’zi tafsilotlar, masalan, modelning norasmiy kiyimi, ismning 18-asr qo‘li bilan yozilganligi (Boleyn vafotidan ancha keyin) va och rangli sochlar hamda to‘la iyak haqida savollar tug‘ilgan. Holbuki, Boleynning qora sochli va ingichka bo‘yinli bo‘lganligi haqida ma’lumotlar mavjud. Bir kuni Deyvis mijozining uyini tozalayotganida, unga o‘zining loyihasi haqida gapirib beradi. Mijoz uni professor Ugail bilan bog‘laydi. “Agar dalillarni sinab ko‘rish mumkin bo‘lsa, ularni sinab ko‘rish kerak”, deydi u.
Ammo Boleynning kelishilgan hayotiy tasviri bo‘lmasa, bu tadqiqotda katta bo‘shliq yo‘qmi? “Biz bu yerda rasmlarni Anna Boleynning amakivachchalari va qizi Yelizaveta bilan solishtirdik, oilaviy o‘xshashlik va geometriyani qidirdik va ular bir-biriga yaqinlashdi”, deb tushuntiradi Deyvis. “Va biz qarindosh bo‘lmagan shaxslarning rasmlaridan foydalandik va ular bir-biriga yaqinlashmadi.” Algoritm ikki yuzning qanchalik o‘xshashligini baholaydi, yuqori foizli “klasterlash” ko‘proq yuz o‘xshashligini anglatadi. Bu raqamlar talqin qilinganida, ular biror kishi bir xil shaxsmi yoki boshqa shaxsga qarindoshmi, degan savolga javob berishi mumkin. Oddiy qilib aytganda, xuddi siz ota-onangiz bilan o‘zingiz o‘rtasida o‘xshashlik topib, “mening ko‘zlarim va burnim ularniki kabi” deganingizdek, professor Ugail va Deyvis kompyuter tizimi Holbein eskizlarida ba’zi portretlar o‘rtasida oilaviy yuz o‘xshashliklarini topganiga ishonishadi – shuning uchun ular vizual oila daraxtini yaratishlari mumkin edi.
Tadqiqot ekspertlar tomonidan ko‘rib chiqilgan, ya’ni nashr etilishidan oldin bir qator qattiq tekshiruvlardan o‘tgan. Ammo topilmalar hozirda san’at tarixi olamida sinchkovlik bilan o‘rganilmoqda. Grosvenorning aytishicha, u akademik jihatdan bu tadqiqotni “eskidan qolgan bema’nilik” deb ta’riflaydi va ko‘plab san’at tarixchi hamkasblari ochiqchasiga gapirishdan qo‘rqishadi. U tadqiqotning ekspertlar ko‘rigidan o‘tganidan hayron, tadqiqotchilarning metodologiyasi va kompyuter tizimi topilmalarini talqin qilishlarini shubha ostiga qo‘yadi. U shuningdek, san’at asarlarini zamonaviy fotosuratlar bilan bir xil tarzda ko‘rib chiqish mumkin emasligini aytadi.
U Holbeinning Anna Boleyn deb nomlangan eskizini haqiqiy deb hisoblaydi va quyidagi dalillarni keltirib o‘tadi: u uni bilgan kishi tomonidan aniqlangan, garchi ko‘rinadigan yozuv uning vafotidan ancha keyin yozilgan bo‘lsa ham; “sariq sochlar” to‘qroq ustki qatlam ostida bo‘lgan va u ishqalanib ketgan; norasmiy kiyim esa faqat yuqori martabali shaxslar tomonidan kiyilgan. Uning aytishicha, bularning barchasi Boleynning samimiy chizmasiga ishora qiladi, ehtimol homiladorlik davrida chizilgan.
Shunday qilib, vafotidan shuncha vaqt o‘tib ham, Boleynning qanday ko‘rinishga ega bo‘lganligi va uning hikoyasi sirligi odamlarning tasavvurini o‘ziga tortishda davom etmoqda. Bollandning aytishicha, uning hayotidagi g‘ayrioddiy hissiy fojia – bu odamlar qayta-qayta ko‘rishni istagan hikoya. “Bu qiziqish bor va menimcha, bu doimiy tadqiqotlarni harakatga keltiradi – odamlar yuzlab yillar davomida o‘ylangan savolga javob topish uchun turli metodologiyalarni qo‘llashmoqda.”
Mənbə: BBC News
