Farzand koʻrish uchun yillar davomida kurashgan Chrissy Walters nihoyat qizini dunyoga keltirganidan olti oy oʻtib, shifokorlar unga qizi onasiz oʻsishi mumkinligini aytishdi.
Avstraliyaning Toowoomba shahrida yashovchi Walters uyida kuchli qon ketishidan aziyat chekkan. Bir necha kasalxona tashriflari, shifokor koʻriklari va biopsiyalardan soʻng, oʻsha paytda 39 yoshda boʻlgan ayolga bachadon boʻyni saratonining ogʻir shakli tashxisi qoʻyildi.
"Men shunchaki [erim] Neilga… bu katta xato boʻlganini aytdim", deb eslaydi Walters.
U oʻn yildan ortiq vaqt davomida ogʻir va invaziv muolajalarni boshdan kechirdi, ammo saraton uning tanasining boshqa qismlariga ham tarqalib ketdi. Shifokorlar uning kasalligi davosiz ekanligini aytishmoqda.
"Men buni eng yomon dushmanimga ham ravo koʻrmayman", deydi u.
Hozir 12 yoshda boʻlgan qizi hayotida bu kasallik doimiy mavjud boʻlib oʻsdi – Waltersning aytishicha, oila qizi uch yoshligidan boshlab oʻlim haqida ochiq gaplashgan.
Ammo 2026-yilda uning qizi Avstraliyada onasining hayotiga zomin boʻladigan kasallikni yoʻq qilish maqsadida bolalarni emlash boshlanadigan yoshga yetadi.
Mamlakat oʻn yil ichida bu maqsadga erishish yoʻlida va hozirda saratonning bir turini yoʻq qilgan dunyodagi birinchi davlat boʻlish uchun boshqa davlatlar bilan raqobatlashmoqda.
Bu Avstraliya maktablarida oʻqigan koʻpchilikka tanish manzara: 12-13 yoshli oʻquvchilar navbatma-navbat plastik stulga oʻtirishadi, hamshira igna faqat bir lahzaga ogʻriq berishiga ishontiradi.
Bir necha daqiqadan soʻng ular yuqori qoʻllarida dumaloq plastir bilan sinfga qaytishadi.
Milliy emlash dasturi doirasida oʻrta maktab oʻquvchilariga uchta emlash taklif etiladi, shu jumladan inson papillomavirusi (HPV) vaksinasi.
HPV hech qanday alomatlarsiz kechishi va hatto davolashsiz yoʻqolishi mumkin boʻlsa-da, baʼzi yuqori xavfli shtammlar bachadon boʻyni saratoniga aylanishi mumkin, bu butun dunyo boʻylab ayollar orasida toʻrtinchi eng keng tarqalgan saraton turidir.
Yaxshiyamki, bu odamlar emlanishi mumkin boʻlgan kam sonli saraton sabablaridan biridir.
Bachadon boʻyni saratoniga qarshi kurash boʻyicha global yetakchi, professor Karen Canfell kasallikning Avstraliya ichida va tashqarisidagi taʼsirini koʻrgan. Epidemiolog BBCga "har bir kishining onasi, singlisi yoki buvisi bachadon boʻyni saratonidan aziyat chekkan"dek tuyulishini aytadi.
Ammo 2006-yilda Kvinslend universiteti laboratoriyasida katta yutuqqa erishildi.
Oʻn yillik tadqiqotlardan soʻng, avstraliyalik olimlar HPVni oldini oladigan Gardasil nomli yangi, kashshof vaksina ishlab chiqdilar va u dori-darmonlarni tartibga soluvchi organ tomonidan tasdiqlandi. Bir yil oʻtib, Avstraliya milliy emlash dasturini ishga tushirgan dunyodagi birinchi davlat boʻldi.
Vaksina global sogʻliqni saqlash mutaxassislariga saratonsiz kelajak uchun umid berdi, Canfell va Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) tomonidan ishlab chiqilgan modellashtirish yoʻq qilish yoʻlini koʻrsatdi.
"Avstraliyadagi jamoat salomatligi innovatsiyalari JSST uchun umumiy namuna boʻldi", deydi Canfell.
Keng qamrovli emlash dasturi bilan bir qatorda – bu 2013-yilda virus tashuvchisi boʻlishi mumkin boʻlgan oʻgʻil bolalarni ham qamrab olish uchun kengaytirildi – mamlakatda yuqori sifatli skrining tizimi ham mavjud.
2017-yilda Avstraliya pap-smear testidan koʻra sezgirroq boʻlgan HPV asosidagi bachadon boʻyni skriningiga oʻtgan birinchi mamlakatlardan biri boʻldi, bu har besh yilda bir marta talab qilinadi.
Mamlakat ayollarga namunani oʻzlari olish imkoniyatini taklif qilgan birinchilardan boʻldi – hukumat buni "oʻyinni oʻzgartiruvchi" deb taʼrifladi, ayniqsa tos aʼzolari tekshiruvidan qoʻrqadiganlar yoki vaqt va sogʻliqni saqlash xizmatlariga kirishda toʻsiqlarga duch keladiganlar uchun.
Amalda, Avstraliyada bachadon boʻyni saratonini jamoat salomatligi muammosi sifatida yoʻq qilish, uning butunlay oʻtmishga aylanishini anglatmaydi – olimlar yoʻq qilishni 100 000 kishiga toʻrttadan kam bachadon boʻyni saratoni holati deb belgilaydilar.
Baholovchilar mamlakat 2035-yilga qadar saratonni yoʻq qilish maqsadiga erishish yoʻlida ekanligini koʻrsatuvchi hisobotni eʼlon qildilar – va hatto bu muddatdan oldinroq erishishi mumkin.
1982-yildan boshlab, qaydlar boshlanganidan buyon, Avstraliyada bachadon boʻyni saratoni bilan kasallanish va oʻlim darajasi ikki barobar kamaydi.
Eng umidli tomoni shundaki, 2021-yilgi eng soʻnggi maʼlumotlar, birinchi marta, 25 yoshgacha boʻlgan ayollarda bachadon boʻyni saratoni holatlari aniqlanmaganligini koʻrsatdi.
"Hali barcha yoshdagi ayollar emas, ammo yoʻq qilish kontseptsiyasining amalga oshirilayotganini koʻrishingiz mumkin", dedi Canfell.
Avstraliyada hozirda 100 000 ayolga taxminan 6,3 ta yangi holat toʻgʻri keladi. 15 yoshgacha boʻlgan qizlarni emlash darajasi 80% dan sal yuqori, va eng muhim yosh guruhidagi ayollarning 85% bachadon boʻyni saratoni uchun skriningdan oʻtgan.
Ammo Canfellning ogohlantirishicha, taraqqiyot hisobotida emlash darajasida biroz pasayish kuzatilmoqda – ayniqsa Aborigen va Torres boʻgʻozi orollari aholisi orasida, ular sogʻliqni saqlash xizmatlariga kirishda koʻproq toʻsiqlarga va umumiy aholiga nisbatan yomonroq sogʻliq natijalariga duch kelishda davom etmoqdalar.
Mahalliy ayollar orasida bachadon boʻyni saratoni darajasi ikki barobar yuqori, va ular bu kasallikdan oʻlish ehtimoli uch barobar koʻproq.
"Ular koʻpincha mahalliy boʻlmagan ayollarga qaraganda saratonning kechroq bosqichida aniqlanadi", deydi mahalliy jamoalarda kasalliklarning oldini olishga ixtisoslashgan epidemiolog doktor Natalie Strobel.
Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, hozirgi tendentsiya boʻyicha, Aborigen va Torres boʻgʻozi orollari ayollari uchun bachadon boʻyni saratoni milliy 2035-yilgi maqsadga nisbatan 12 yil kechroq yoʻq qilinadi.
Strobel va uning tadqiqot hamkori Jocelyn Jones shuningdek, Covid-19 pandemiyasidan keyingi vaksina olishdan tortinish, tibbiy xizmatlar narxining oshishi va bolalarning maktabni – va shu bilan birga vaksinani – oʻtkazib yuborishi Avstraliyaning oʻz maqsadiga erishishiga toʻsqinlik qilishi mumkin boʻlgan boshqa omillar ekanligini aytishadi.
"Agar ular oʻtkazib yuborgan boʻlsa, ularni qaytarish uchun koʻp harakat qilinmaydi… Bolani vaksina bilan qamrab olish masʼuliyati oilalarning zimmasida", deb tushuntiradi Jones, koʻpchilik uning bepul ekanligini bilmasligini qoʻshimcha qilib.
Xarajat ham Avstraliya muvaffaqiyatining kam va oʻrta daromadli mamlakatlarda takrorlanishiga toʻsiq boʻladi, ular yoʻq qilishga intilishni qoʻllab-quvvatlash uchun resurslarga yoki sogʻliqni saqlash tizimlariga ega boʻlmasligi mumkin, deydi tadqiqotchilar.
Canfell va uning jamoasi hukumatlarni bachadon boʻyni saratonini yoʻq qilish foydali sarmoya ekanligiga ishontirishga harakat qilishdi, bu uzoq muddatda ularga pul tejaydi.
Hayotni saqlab qolish va "ajoyib ijtimoiy taʼsir"ga ega boʻlishdan tashqari, ayollar ishchi kuchining bir qismi boʻlib qolishlari mumkin va iqtisodiy samaradorlik oshadi. Nooʻrin tuyulish xavfi ostida boʻlsa-da, "sarmoyadan qaytish" dalillari mavjud, deydi Canfell.
Avstraliya – davlat pullari va xayriya orqali – hozirda Vanuatu va Papua-Yangi Gvineya kabi qoʻshni mamlakatlarga ham yoʻq qilishga intilishda yordam bermoqda.
Biroq, xorijiy yordamga global qisqartirishlar – bu kam daromadli mamlakatlarda HPV emlashini qoʻllab-quvvatlaydi – sezilarli taʼsir koʻrsatdi; 2025-yil mart oyida AQSh prezidenti Donald Tramp rivojlanayotgan mamlakatlar uchun muhim vaksinalarni sotib oladigan Gavi alyansini qoʻllab-quvvatlashni toʻxtatishini eʼlon qildi.
"Ochiqchasiga aytadigan boʻlsak, biz yuqori daromadli mamlakatda yashayotganimizdan baxtlimiz, u yerda universal sogʻliqni saqlash tizimi va hamma uchun kirish imkoniyati mavjud", deydi Canfell.
Waltersning aytishicha, bachadon boʻyni saratoni bilan kurashish "toʻliq kunlik ish"ga oʻxshaydi, ammo buning uchun qimmat toʻlaysiz.
Cheksiz uchrashuvlar, tanangizni "Chernobil kabi yadroviy bombardimon qilish"dan kelib chiqadigan turli xil yon taʼsirlar, oʻzingizni doimiy ravishda himoya qilish zaruratidan charchoq va katta moliyaviy bosim – Avstraliyaning universal sogʻliqni saqlash tizimi tomonidan beriladigan subsidiyalarga qaramay.
Ammo uning tajribasi tez orada oʻtmishga aylanishiga katta umid bor.
"Baʼzi mamlakatlar orasida kim birinchi boʻlib yoʻq qilishga erishish boʻyicha yaxshi niyatli, deyarli poyga paydo boʻlmoqda", deydi Canfell.
Shvetsiya va Ruanda ikkalasi ham 2027-yilga qadar bachadon boʻyni saratonini yoʻq qilish boʻyicha ulkan maqsadlar qoʻygan, alohida tezlashtirilgan emlash va skrining dasturlarini ishga tushirgan, ammo ikkala mamlakat ham asosiy bosqichlardan orqada qolmoqda. Buyuk Britaniya ham 2040-yilga qadar bachadon boʻyni saratonini yoʻq qilish maqsadini qoʻygan, ammo shunga oʻxshash qiyinchiliklarga duch kelgan – soʻnggi yillarda HPV emlash va bachadon boʻyni skriningi qamrovi pasaygan.
Canfell taʼkidlashicha, OIV profilaktikasi va boshqaruvi kabi yuqumli kasalliklarni nazorat qilishning ajoyib namunalari boʻlsa-da, bachadon boʻyni saratoniga yondashuv noyob va haqiqiy global saʼy-harakat boʻlgan.
"Bu JSST va global miqyosda biz saratonni yoʻq qilamiz degan birinchi marta", deydi Canfell.
"Bu saraton uchun yangi kontseptsiya."
Mənbə: BBC News
