Buyuk Britaniyada mahalliy saylovlar yaqinlashar ekan, aholi shahar markazlarining, xususan, savdo ko‘chalari (High Streets) ahvolidan jiddiy tashvishda. Garchi Walsall shahrining markazida odamlar gavjum bo‘lsa-da, ularning aksariyati umumiy bir shikoyatni aytishmoqda.
Umr bo‘yi Walsallda yashagan Debbie Tapper bir paytlar savdo ko‘chasini bo‘ylab cho‘zilgan gavjum bozorlarni eslab, hozirgi bo‘sh do‘konlarga mahzun ishora qiladi. "Men Walsalllik ekanligimdan faxrlanaman, ammo mamlakatning hozirgi ahvolidan emas," deydi u.
Walsall kabi shaharlar butun mamlakat bo‘ylab savdo ko‘chalarini qiynayotgan muammolarga duch kelmoqda. Onlayn xaridlar, shahar tashqarisidagi savdo markazlari hamda kengroq ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishlar tufayli bir paytlar gullab-yashnagan shahar markazlari yopiq do‘konlarga to‘lib bormoqda, yirik savdo markazlari esa sartaroshxonalar, veyp do‘konlari va bukmekerlik idoralariga o‘z o‘rnini bo‘shatgan.
Bu holat mahalliy aholi orasida norozilikni kuchaytirib, may oyida bo‘lib o‘tadigan Angliya kengashlari saylovlarida hal qiluvchi rol o‘ynashi mumkin. "More in Common" so‘rov kompaniyasining Buyuk Britaniya direktori Lyuk Traylning so‘zlariga ko‘ra, jamoatchilik o‘z hududini va jamiyatini savdo ko‘chasining holatiga qarab baholaydi. "E’tiborsizlik belgilari kengroq tanazzulning alomatlari sifatida qabul qilinadi," deydi u.
Traylning aytishicha, bu "kengroq tushkunlik"ning bir qismi bo‘lib, u arzimas yoki tashqi ko‘rinishga oid bo‘lib tuyulishi mumkin, ammo britaniyaliklarning o‘z hududlari haqidagi tasavvurlarini "kemirib", ularni o‘z jamoalari "e’tiborsiz qoldirilgan yoki unutilgan" deb his qilishlariga sabab bo‘ladi.
Walsallda xaridorlar Sharday Xodjes va Karmel Yates ham buni tasdiqlashadi. Ular shahardan faxrlanishadi, ammo uning jiddiy yaxshilanishga muhtojligini aytishadi. "U juda eskirib ketgan," deydi Karmel. "Ishsizlik ko‘p, afsuski, bu boshqa muammolarga ham sabab bo‘ladi… Odamlarning puli yo‘q." Sharday yuqori ijara haqi va avtoturargoh to‘lovlarini biznes va xaridorlar uchun to‘siq deb biladi. "Bizning boy bozor tariximiz bor edi, bu juda achinarli," deydi u. "Hozir u yerda hech qanday do‘kon yo‘q."
Angliya bo‘ylab savdo ko‘chalarini yaxshilash bo‘yicha harakatlar qilingan, jumladan, markaziy hukumat tomonidan moliyalashtirish, shahar markazlaridan turar joylar yoki sog‘liqni saqlash markazlari kabi jamoat xizmatlari uchun foydalanishni qayta ko‘rib chiqish. "Historic England" tashkiloti to‘rt yillik dastur doirasida tashlandiq va kam foydalanilayotgan binolarni kinoteatrlar va bozor zallari kabi jamoat joylariga aylantirgan, madaniy tadbirlar o‘tkazgan. Walsallda esa 1,5 milliard funt sterlinglik rekonstruksiya loyihasi rejalashtirilgan.
Ammo murakkab muammolarga yechimlar ko‘plab saylovchilar uchun yetarlicha tez kelmayapti. "Kengashning 2040 yilgacha bo‘lgan rejasi ajoyib," deydi Sharday. "Ammo Walsall yana buyuk bo‘lishi uchun 41 yoshimga qadar kutishim kerak bo‘lsa, bu yetarli emas."
Shahar markazlarining tanazzuli faqatgina Midlands va Shimoliy Angliyaga xos emas, ammo u ayniqsa qashshoqlik chuqur ildiz otgan jamoalarda keskinroq. O‘tgan yili "Centre for Cities" tahlil markazi shahar markazlarining faoliyati mahalliy iqtisodiyotlarning faoliyati bilan bog‘liqligini aniqladi. London va Kembrijdagi har 12 ta savdo ko‘chasi do‘konidan bittasi bo‘sh bo‘lsa, Bradfordda bu ko‘rsatkich har beshtadan bittaga yaqin.
Tahlil markazining siyosat va tadqiqotlar bo‘yicha direktori Ant Brichning so‘zlariga ko‘ra, "Ba’zi savdo ko‘chalari, ayniqsa London va Buyuk Janubi-Sharqiy hududlarda yaxshi ishlamoqda. Odamlarning tejash yoki sarflash uchun pullari kam bo‘lgan joylarda esa mahalliy savdo ko‘chalari zarar ko‘rgan."
Brich savdo ko‘chalarini mahalliy iqtisodiyotning qanday ahvolda ekanligini ko‘rsatuvchi eng "ko‘zga ko‘rinarli barometrlardan" biri deb ta’riflab, savdo ko‘chalari yomon ishlayotgan joylarda saylovchilar kosmetik o‘zgarishlardan ko‘ra ko‘proq aralashuvni kutishlarini aytdi.
Bir paytlar Vestminster siyosatchilari tomonidan mahalliy masala sifatida e’tiborsiz qoldirilgan bo‘lsa-da, hozirda bu masalaning saylovchilar uchun qanchalik muhim ekanligi anglab yetilmoqda. Jamoalar vaziri Stiv Ridning ta’kidlashicha, savdo ko‘chalari odamlar siyosat ishlayaptimi yoki yo‘qmi deb baho berishda e’tibor beradigan narsalardan biridir. "Savdo ko‘chalarini tuzatish siyosatning odamlar tomonida ekanligini ko‘rsatish uchun juda muhim," dedi u.
Hukumat savdo ko‘chalarini jonlantirish uchun 301 million funt sterling ajratgan, shuningdek, mahalliy hududlarni yaxshilash uchun kengroq 5,8 milliard funt sterlinglik "Joydan faxrlanish" dasturi, kengashlarga bukmekerlik idoralarini cheklash va bo‘sh do‘konlarni qayta ishga tushirish vakolatlari berilgan, "shubhali bizneslar"ga qarshi kurashish uchun savdo standartlari imkoniyatlarini oshirish rejalashtirilgan.
Ammo mablag‘ yetishmayotgan kengashlar, bosim ostidagi davlat xizmatlari, sekin iqtisodiy o‘sish va mintaqaviy tengsizliklarni hisobga olsak, savdo ko‘chalari muammosiga oson yechim yo‘q. Hukumatdagi konservatorlar mamlakatni "tenglashtirish"ni va’da qilgan edi; endi ular soliqni kamaytirishga e’tibor qaratishmoqda, chakana savdo, mehmondo‘stlik va dam olish bizneslari uchun yillik 110 000 funt sterlinggacha bo‘lgan biznes stavkalarini bekor qilishni va’da qilishmoqda; shuningdek, bizneslar uchun elektr to‘lovlarini kamaytirish va jinoyatchilikka qarshi kurashish uchun 10 000 politsiyachi yollash rejalarini bayon etishmoqda.
Konservativ partiya raisi Kevin Xollinreyk shunday deydi: "Biz bizneslarning faoliyat yuritishi uchun imkon qadar qulay sharoit yaratishimiz kerak. Savdo ko‘chalaridagi do‘konlarning yopilishi, do‘kon o‘g‘riliklari, uy-joysizlar sonining ko‘payishi, veyp do‘konlarining ko‘payishi… bularning barchasi sizning hududingiz yomon ahvolga tushib qolganini ko‘rsatadi. Buni hal qilish uchun bir qator siyosatlar kerak."
Liberal-demokratlar pablar, kafelar va mahalliy diqqatga sazovor joylar uchun QQSni vaqtincha kamaytirishni, shuningdek, bizneslar uchun energiya to‘lovlarini kamaytirish, do‘konlar ustidagi uylarni rag‘batlantirish, jamoat transportini rivojlantirish, avtoturargoh to‘lovlarini qayta ko‘rib chiqish va piyodalar uchun loyihalarni moliyalashtirish bo‘yicha takliflar kiritmoqda.
Biznes bo‘yicha vakil Sara Olney shunday dedi: "Shahar markazlarimizni haqiqatan ham jonlantirish uchun bizga to‘g‘ri jamoat politsiyasi va kichik bizneslarga videokuzatuv tizimlariga sarmoya kiritish hamda huquqbuzarlarni hokimiyatlarga xabar berish vositalarini qo‘llab-quvvatlash kerak, bu xavfsizlik va g‘urur tuyg‘usini tiklaydi."
Eng muhim savol shuki, saylovchilar an’anaviy ravishda Vestminsterning dominant partiyalariga yechim topishda ishonadimi yoki ularning noroziligi ularni boshqa yo‘lga buradimi? O‘tgan iyun oyida "More in Common" tomonidan o‘tkazilgan so‘rov shuni ko‘rsatdiki, savdo ko‘chalarining tanazzuli bilan bog‘liq e’tiborsizlik hissi "Reform UK" partiyasi saylovchilari orasida eng yuqori.
Partiya savdo ko‘chalariga odamlarni jalb qilish uchun pablar uchun biznes stavkalarini bekor qilishni va’da qilmoqda, keyinchalik qo‘shimcha siyosatlar e’lon qilinishi kutilmoqda. Partiya vakili shunday dedi: "Mahalliy hokimiyatlar tomonidan belgilangan osmon qadar yuqori biznes stavkalari va avtoturargoh to‘lovlari Buyuk Britaniya savdo ko‘chalarini falaj qilmoqda."
Yashillar partiyasi rahbari Zak Polanski "savdo ko‘chalarini jonlantirish rejasi"ni taqdim etdi, jumladan, mahalliy bizneslar uchun arzon ijara shartnomalari, uzoq muddatli bo‘sh do‘konlarni jamoat foydalanishiga qaytarish vakolatlari va fuqarolar majlislari.
"Yashillar partiyasi kengash a’zolari mahalliy jamoat manfaatlarini birinchi o‘ringa qo‘yadi – korporatsiyaning xususiy mulk huquqlaridan ustun qo‘yadi va mahalliy hokimiyatlarning bo‘sh va tashlandiq mulklar ustidan vakolatlaridan foydalanadi," dedi Polanski.
Savdo ko‘chalarining tanazzuli muammosi yangi emas. Ba’zi joylarda muvaffaqiyatli yechimlar topishga urinishlar bo‘lgan, ammo ko‘plab shahar markazlarida saylovchilar hali ham atrofga qarab tanazzulni ko‘rishmoqda. Hozirda ko‘plab siyosatlar va va’dalar mavjud, ammo markaziy bir nuqta bor: siyosatchilar savdo ko‘chalarining ahvolini e’tiborsiz qoldirsalar, o‘zlariga yomon bo‘ladi.
Mənbə: BBC News
